Categorie archief: tradición clásica

Imitation and Imagination 3. Disclosure of Dutch Golden Age art theory

Imitatie en Verbeelding 3. Ontsluiting kunst theorie Gouden Eeuw

Dürer-imitate-figures

Dürer, A Draftsman Making a Perspective Drawing of a Woman

Vooraf

In mei 2018 gaf ik een lezing, Imitatie en Verbeelding, voor TRAC2018 (The Representational Art Conference) in Nederland. Het betrof het spanningsveld tussen imitatie en verbeelding in natuurgetrouw realisme. Naturalisme heeft een hoge graad van imitatie. Een commentaar in Facebook (28-10-2014) op een zeer realistisch schilderij spreekt boekdelen:

Huysman. Street in Utrecht i

Gerard Huysman. Utrecht, street in backlight, oil on panel, 2013

‘Ik kan niet begrijpen waarom een kunstenaar zo hard zou werken om een schilderij als dit te maken dat zoveel op een foto lijkt. Daar zijn camera’s voor. Ik zie hier de bedrevenheid van de kunstenaar, maar niet de ziel.’

Want zeg zelf: verdringt naturalisme niet de verbeelding? Dat is een veel voorkomende opinie, verbeelding zou ontbreken in het naturalisme. Maar, deze mening ga ik bestrijden.
Deel 1 van de lezing: blog augustus 2017 (zie Archief)
Deel 2 blog augustus 2018
Deel 3 volgt nu (bewerkt)

Vergeten kunst theorie van de Gouden Eeuw ontsloten

Even een sprong naar het jaar 2000. Rembrandt. The Painter at Work verschijnt. Een kunstschat, uit de Hollandse gouden Eeuw, vakkundig en boeiend onthuld door Ernst van de Wetering. Het ging om niets minder dan de vergeten kunst theorieën over realisme. Deze waren zo’n drie eeuwen over het hoofd gezien. De kunstenaars van toen bleken theoretisch bijzonder goed onderlegd. Dit had hun vaardigheden en inzichten verscherpt. Ze zijn niet zo maar wereldberoemd geworden.
Dit gold natuurlijk vooral voor Rembrandt, die veel nadacht, onderzocht en experimenteerde en zelf nieuwe inzichten ontwikkelde.

Rembrandt. The Painter at Work & Rembrandt. The Painter Thinking. Art theory Dutch Golden Age

Rembrandt. The Painter at Work & Rembrandt. The Painter Thinking.

Dat besef drong tot mij door toen ik het boek met stijgende verbazing las. Waarom waren die ideeën van toen niet bekend? Ik schreef aan Ernst van de Wetering dat ik heel graag meer te weten kwam over die theorien, maar geen tijd had om de oorspronkelijke boeken in oud Nederlands te lezen. Het hoefde ook niet, ik kreeg meer, nog niet gepubliceerde, teksten te lezen en in 2016 kwam Rembrandt. The Painter Thinking uit. Ik stond opnieuw perplex, een rijke bron voor de beeldende kunst, zoveel intelligente ideeën in kunsttheoretische traktaten kwamen er aan het licht!
Van de Wetering vertelde dat veel mensen hem kwamen zeggen dat die boeken een openbaring voor hen waren, ook al hadden ze gedacht goed op de hoogte te zijn van Rembrandt en de zeventiende eeuwse kunst. Net als ik zelf.
Nu een sprong terug naar die zeventiende, die Gouden Eeuw.

Een kunstschat uit de Gouden Eeuw 

Al in de zestiende maar vooral in de De Gouden Eeuw van de Hollandse schilderkunst ontstond een bijzonder realisme. Meerdere schilders ontwikkelden daarover ideeën. Ze benadrukten het belang van imitatie en waarneming. Natuurlijk baseerden ze zich ook op klassieke elementen, zoals perspectief of anatomie.

Karel-van-Mander-Het-Schilder-Boeck

Karel van Mander, Het Schilder-Boeck, 1604

De schilder-schrijver Karel van Mander beschreef in zijn Het Schilder-Boeck een enorme hoeveelheid natuurverschijnselen. 3)

Samuel van Hoogstraeten: Art Theory Dutch Golgen Age

Samuel van Hoogstraeten: Art Theory Dutch Golgen Age

Een ander belangrijk handboek was van een vroegere leerling van Rembrandt, Samuel van Hoogstraeten: Inleyding tot de hooge schoole der schilderkonst: anders de zichtbaere werelt. 4)
Die boeken behoorden tot de bagage van elke zichzelf respecterende schilder.
Hierover kun je dus uitgebreid lezen in Rembrandt. The Painter at Work en Rembrandt. The Painter Thinking en andere publicaties van Ernst van de Wetering. Deze uiterst boeiende lectuur, zeker ook voor hedendaagse realisten, stimuleert bewustwording van vele aspecten van kijken en weergeven.

Essentieel was het creëren ruimtelijkheid, om een illusie van werkelijkheid te bereiken.

Rembrandt, details Nightwatch

Rembrandt, details Nightwatch

Naast perspectief was de ‘perceptibility’, ‘kenlijkheit’, van belang. Wie zou bedenken dat als je lichtblauw papier tegen de lucht van eenzelfde lichtblauw houdt, je tóch ziet dat het papiertje dichter bij is door het relatief ruwere materiaal. Toepassing van deze vinding– kenlijkheyt – zou bijdragen aan de drie dimensionaliteit. 5) Dat schilders daarover nadachten! Ook de gedachte dat lucht dikte heeft, en dat er ter wille van ruimtelijkheid lucht om elk object heen gesuggereerd moet is verbazend.

Rembrandt-Anatomy Lesson

Rembrandt, detail The Anatomy Lesson of Dr. Nicolaes Tulp

Van de Wetering: “The young Rembrandt had already applied this insight with great subtlety in the ‘Anatomy Lesson of Dr Nicolaes Tulp”. He argues:

“It is only when one consciously takes notice of these extremely refined modulations of light and tone from one head and collar to the other, from front to back, that it becomes clear that this is one of the main reasons for the strikingly atmospheric effect of Rembrandt’s paintings.” 6)

Meer van deze inzichten om ruimtelijkheid te creëren zijn aangewend in de fenomenale Nachtwacht. Je ziet het als je gaat vergelijken met andere schutterstukken die er vlak bij hangen in het Rijksmuseum.

Vermeer-Art-Painting

Vermeer, The Art of Painting

Dan was er een verhandeling over de schakeringen van schaduwen en welke pigmenten daarvoor gebruikt moesten worden. Of de theorie van de getalsmatige afname van invallend licht in een kamer. 7) Vermoedelijk was deze theorie ook Vermeer niet vreemd, getuige het kamerlicht in zijn werken. Hij schiep een weldadige combinatie van ruimtelijkheid en intimiteit.
Deze voorbeelden tonen het uitzonderlijke kennisniveau onder de schilders van die periode. Niet dat we deze theorieën moeten kopiëren, maar we kunnen ervan leren, en zelfs onze kunst er mee verbeteren.

Realisme, banaal, vulgair

Een andere schrijver over deze periode is Boudewijn Bakker. Hij vertelt dat het vergaande realisme van Holland kritiek uitlokte van de Italianen: imitatie, ja, maar waar bleef de verbeelding?

Hals-Laughing-Boy

Hals, Laughing Boy

Kunst moest immers de werkelijkheid op een hoger plan brengen, volmaakte schoonheid creëren, idealiseren. De Hollandse onderwerpen vond men banaal, vulgair.

Hoe men nog tot in de 18de eeuw over dit Hollandse realisme dacht toont de spotprent van Thomas Rowlandson, Een Nederlandse Academie.

Rowlandson, Dutch Academy

Rowlandson, Dutch Academy

Volgens de klassieke theorie moesten leerlingen antieke beelden natekenen, vanwege de volmaakte proporties. Samuel van Hoogstraten, die later tot een meer classicistische stijl overging, klaagde dat Rembrandt zulke lelijke modellen in zijn atelier haalde.

‘Zeker, ik beklaag my, wanneer ik mijn oude Academieteykeningen overzie, dat men ons daervan in onze jonkheyd zoo spaerich heeft onderrecht; daer het niet meer arbeyt is een graesselijk postuur, dan een onaangenaam en walgelijk na te volgen.’ 8)

Rembrandt ging inderdaad heel ver… In een van zijn zelfportretten ontdekte ik een puistje op zijn linker wang. Hij had kennelijk plezier in het schilderen van deze ‘waarheid’.

Rembrandt-Self-Portrait-1659

Rembrandt Self Portrait, 1659, detail

Ik vertelde het aan mijn geliefde leraar Diederik Kraaijpoel, toen we het eens over realisme, stijl en kunst hadden. ‘Zonder stijl geen kunst’, zo had hij in een van zijn boeken geschreven; logisch, de werkelijkheid zelf heeft geen stijl. Dus, zulk vergaand realisme, vroeg ik, met een puistje zo werkelijkheidsgetrouw, zou dat niet buiten stijl vallen? Hoe dan ook, hij kon niet geloven dat Rembrandt dat puistje geschilderd had. En over zeer natuurgetrouw realisme zei hij: dit kan nooit een kopie zijn, de kunstenaar selecteert altijd uit de werkelijheid.

Antwoord: een ‘vond’

Karel van Mander beantwoordde de Italiaanse kritiek met: “In ’t leven vindtment al”, een beter leerboek is er niet. Het leven biedt alles wat de schilder nodig heeft. In het ‘boek der natuur’ wordt de zichtbare schepping beschouwd als een tweede of zelfs eerste ‘boek’ van de goddelijke openbaring, naast de Heilige Schrift.

Intensive-Looking

Intensive Looking

Inventio, Verbeelding, kun je ook zien als ‘een vond’, iets dat na lang en scherp kijken in de natuur is gevonden. Intensief kijken is de toegang tot schoonheid. Schoonheid is besloten in de werkelijkheid. God heeft die werkelijkheid immers geschapen. 9)
De schilder moest zo spoedig mogelijk naar de werkelijkheid gaan werken.
En over stijl, maniera? Hij adviseerde: geen bedenksels, “gaat van de vercieringhe totter waerheyt!” Bedenksels zouden de illusie van de werkelijkheid kunnen aantasten. De schilder moest niet stileren of idealiseren, maar karakteriseren. 10)

Rembrandt-Girl-Pictureframe

Rembrandt, Girl in a Pictureframe

Voor Rembrandt was “de waerheyt” het leven, dat in zijn ‘meest natuurlijke beweeglijkheid’ gevangen moest worden. Van de Wetering merkt op dat het schilderij Jonge vrouw in een schilderijlijst de indruk wekt dat de vrouw juist haar hand op de lijst gaat leggen, zelfs de oorbel lijkt te bewegen, leven is betrapt. 11)

De Hollanders weken dus af van de heersende kunsttheorie. ‘Net echt’ kreeg hoge waardering. Maar ‘Inventio’ was wel degelijk aanwezig. Schoonheid in de werkelijkheid, intensief gezien door de kunstenaar, werd overgebracht in het kunstwerk.
Het was of ik thuis kwam. Zo had ik het altijd gevoeld.

In de komende blog: deel 4, het laatste deel.

Noten

3) Mander, Karel van. Het Schilder-Boeck. Haarlem,1604.
4) Hoogstraten, Samuel van. Inleyding tot de hooge schoole der schilderkonst: anders de zichtbaere werelt. Davaco Publishers, s.l., 1969.
5) Wetering, Ernst van de. Rembrandt. The Painter at Work. Amsterdam, 2000. p. 183.
6) Id., p.187.
7) Wetering, Ernst van de. Rembrandt. The Painter Thinking. Amsterdam, 2016. p.156-7.
8) Emmens, ) J.A.. Rembrandt en de regels van de kunst. Amsterdam, 1979. p.220.
9) Bakker, Boudewijn. “Natuur of kunst? Rembrandts esthetica en de Nederlandse traditie.” In: Christiaan Vogelaar e.a., Rembrandts landschappen. Zwolle, 2006. p.163.
10) Id., p.167, 166.
11) Wetering, Ernst van de. Rembrandt. The Painter Thinking. Amsterdam, 2016. p.263.

 

Nieuwe kunstgeschiedenis

Door Gezien van de Riet
Met een bijdrage van Joke Frima over het Da Vinci Initiative

FACE-TRAC 2017
FACE: Figurative Art Convention and Expo, samen met
TRAC: The Representational Art Conference,
8-11 november 2017, Miami

FACE TRAC MIAMI

FACE TRAC 2017 opening

Continuüm, mijn droom
Een beweging! Klassieke traditie op hedendaagse leest geschoeid, vakbekwaamheid hoog in het vaandel, nadenken over wat je maakt – inhoud en vorm – over je bijdrage aan de cultuur. Gezamenlijk sterker worden. Verankeren in de officiële kunstgeschiedenis. Dat was mijn droom, al vanaf begin jaren ’80, toen ik serieus begon met tekenen en schilderen.
De klassieke traditie kent vanaf de Griekse Oudheid vele varianten. Nu wordt er een hedendaagse aan toegevoegd. Daniel Graves, oprichter van de Florence Academy of Art, spreekt ook wel van continuüm in plaats van traditie. Wat al die varianten gemeen hebben is het representeren van zichtbare werkelijkheid. Daarvoor is veel vakmensschap vereist, denk alleen maar aan het schilderen van lucht of ruimte: verf is echt iets anders… brons is geen vlees…
Schoonheid, ook die van het ontzagwekkende, het dramatische, hoort eveneens bij dat continuüm. Niet alleen techniek, niet alleen inhoud, maar een wederzijdse beïnvloeding van beide was en is het streven. Kunst met de grote K, dat mag je best zeggen.

Max Ginsburg

Max Ginsburg: Bus stop

TRAC2014 in California
In 2014 beleefde ik voor het eerst dat die droom werkelijkheid zou kunnen worden. Op Facebook zag ik een berichtje over TRAC2014 in Californië, The Representational Art Conference, die de hedendaagse klassieke traditie theoretisch wilde onderbouwen. Daar moest ik heen! De woorden ‘Renaissance’, ‘beweging’ zweefden door een betoverde zaal met meer dan 300 enthousiastelingen. Iemand naast mij barstte spontaan in tranen uit. Eindelijk uit het isolement dat zovelen hadden ondervonden, eindelijk waardering op grote schaal voor figuratie, realisme! Internationaal. Het werd toen al de ‘belangrijkste beweging in de kunstwereld van vandaag’ genoemd. Zou het stand houden?
Terug in Nederland gaf ik het stokje door aan zoveel mogelijk geïnteresseerden. Lees meer in mijn eerdere blog ‘TRAC2014. Beweging!’ Ik verlangde naar een TRAC in Nederland en Europa.

Steven Assael

Steven Assael

TRAC2015 in California
De boodschap vond weerklank bij allerlei collega’s. Maar: ticket en hotel waren prijzig. Geweldig was dat Tom Hageman, directeur van de Klassieke Academie in Groningen, en Joke Frima naar TRAC konden gaan. Ik zou er een lezing gaan geven over natuurgetrouw realisme maar werd ziek.
Helaas, in 2016 bleek dat TRAC niet meer op de oude leest kon doorgaan. Een kritiek moment.

FACE-TRAC-2017 in Miami
Maar nu komt FACE, de eerste Figurative Art Convention & Expo ter wereld! De droom van een beweging is werkelijkheid geworden, zeggen de oprichters. FACE richt zich op de hoekstenen van de representatieve kunst, de figuratie, het realisme of hoe je het ook wilt noemen. Tijdens het evenement kon je er bijvoorbeeld modeltekenen en –schilderen onder begeleiding van internationaal bekende topschilders, die ook demonstraties gaven, zoals Max Ginsburg, Steven Assael of Daniel Gerhartz. Er kwamen ook sprekers.
Het was me soms vreemd te moede. Aan de ene kant was de focus gericht op het streven naar een kwaliteit en visie die verbonden zijn met het verleden, de grote meesters van de klassieke traditie, een versterking van je eigen streven. Aan de andere kant werd naar de toekomst gekeken: hoe sluit je aan bij de jonge generatie die al zo’n andere culturele bagage heeft, wat betekent het voor de kunst dat de toekomstige mens steeds kunstmatiger wordt, dat de nieuwste reproductie technieken de ‘langzame kunst’ overbodig maken.

Max Ginsburg and Juliette Aristides

Demo painting portrait Max Ginsburg and drawing model Juliette Aristides

Daniel Gerhartz

Demo painting portrait Daniel Gerhartz

En dan interessant: FACE nodigt TRAC uit om aan deze bijeenkomst mee te doen. TRAC kan weer verder met de theoretische onderbouwing van de representatieve kunst.
Er zijn weer meer dan 300 deelnemers, waaronder Joke Frima en ik als Nederlanders, die nu de erenaam ‘Founding Member’ mogen dragen.
Niet alleen schilders en beeldhouwers nemen deel aan die beweging. Vooral in de VS zijn allerlei initiatieven ontstaan van kunstliefhebbers en kunsthistorici, ter verspreiding en verdieping van het hedendaags realisme. Die steun is cruciaal voor het voortbestaan van de klassieke traditie, voor de verankering in maatschappelijke instituties, voor het bewust maken van een groter publiek, want laten we wel wezen, kunstenaars zelf komen daar nauwelijks aan toe.
FACE zal nu jaarlijks worden gehouden.

Founding fathers: Eric Rhoads, Peter Trippi and Michael Pearce

Eric Rhoads, Peter Trippi, Michael Pearce

Eric Rhoads, Peter Trippi, Michael Pearce

Eric Rhoads with me and my book

Eric Rhoads with me and my book

 

Eric Rhoads, oprichter van FACE, algemeen directeur van kunstmagazines als Fine Art Connoisseur, PleinAir magazines, jaarlijkse PleinAir Conventies en Expo’s, en meer. FACE kiest de beste kunstenaars die ook de gave bezitten anderen aan te moedigen en te inspireren in hun demonstraties en begeleiding. Zie ook Fine Art Connoisseur december 2017.

Peter Trippi, mede oprichter van FACE, eindredacteur van Fine Art Connoisseur en mede-curator van de Alma Tadema expositie dit jaar in het Fries Museum in Leeuwarden, daarna in Wenen en Londen, nu van ‘The American Dream’ in het Drents Museum, en meer.

Zij startten in 2005 het blad Fine Art Connoisseur. In 2011 namen ze het initiatief voor een beweging. Zo’n 20 invloedrijke kunstenaars van wereldfaam werden daartoe uitgenodigd voor een geheime bijeenkomst. Droevig genoeg werd het niveau van individuele belangen niet overstegen. Teleurgesteld concludeerden Eric en Peter dat de tijd nog niet rijp was.
Toch sijpelde het idee door naar:

Michael Pearce, schilder en professor aan de kunst faculteit van de California Lutheran University. In 2012 startte hij TRAC, samen met Michael Lynn Adams, die na 2015 er mee stopte.
‘Vóór TRAC waren er geen conferenties over realistische of figuratieve kunst’, aldus Michael Pearce. ‘Dat is vreemd, want er was en is nu een enorme hoeveelheid representatieve kunst en een groot publiek dat daar in geïnteresseerd is. Het leek een groot gat dat gevuld moest worden.’

Thema’s TRAC
Van de vele thema’s die door TRAC zijn aangesneden noem ik hier: postmodernisme en hedendaagse klassieke traditie, het belang van schoonheid, neuro-esthetica, aansluiting op de jongeren, etnocentrisme in de kunstkritiek, kunstonderwijs op scholen.

 

#FACE17

Our team had a fantastic time at the Figurative Art Convention & Expo and we can't wait until next year! Thank you to all of the faculty and attendees for making this possible. It was a memorable experience. 🙂 #FACE17

Geplaatst door Fine Art Connoisseur Magazine op Dinsdag 14 november 2017

0-0-0-0-0

The Da Vinci Initiative: Changing the Culture of Art Education
Verslag van de lezing van Amanda Theis, TRAC sessions 2017

Door Joke Frima

Amanda Theis vertelt ons vol vuur over haar werkzaamheden bij het Da Vinci Initiative (DVI), dat werkt aan ‘skill-based’ educatie, ofwel educatie gebaseerd op het ontwikkelen van vaardigheden in tekenen en schilderen. Het DVI stelt lesprogramma’s samen en het idee is deze te delen en te gebruiken op middelbare scholen. Het is gericht op het schoolsysteem in de VS.

Da Vinci Initiative

Da Vinci Initiative

DVI heeft een online Channel op you-tube waar 30 filmpjes van 5 minuten zijn gepubliceerd. Dit is gratis en voor iedereen toegankelijk. www.davinciinitiative.org/

egg cup 1

egg cup 1

egg cup 2

egg cup 2

A Bargue drawing

A Bargue drawing

Amanda heeft ervaren dat de meeste docenten van teken- en handvaardigheid denken dat tekenen, als het met kunst te maken heeft, niet kan worden onderwezen. Deze wijdverbreide opvatting kwam haar ter ore tijdens nascholingsbijeenkomsten in de weekends en zomerscholen. In de VS is nascholing voor docenten verplicht.
De grootste kritiek op de visie van het DVI is dat onderwijs gericht op vaardigheden de creativiteit zou doden. Maar Amanda wijst erop dat vaardigheden slechts gereedschappen zijn die ten dienste staan van de creativiteit.

Drawing perspective from life (self made robots)

Drawing perspective from life (self made robots)

Self-portrait by Ray Wanda Totanes, 15 year old

Self-portrait by Ray Wanda Totanes, 15 year old

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Zij vindt het verstandig om het modernisme niet ter sprake te brengen tijdens workshops en cursussen. Mensen trekken na het ‘skill-based’ onderwijs zelf wel hun conclusies. Veel mensen zijn visueel analfabeet en het ‘skill-based’ onderwijs opent voor hen een nieuwe dimensie.
Over ouders die bezorgd zijn dat hun kinderen, die dit soort kunst willen studeren, geen toekomst hebben, zegt ze: “Skill-based education will not give you a degree, but it wil give you jobs.” Amanda heeft zelf een atelier training genoten bij Juliette Aristides in Seattle.
In Amerika kan zo’n atelier geen lesbevoegdheid verlenen. Die krijg je alleen met een studie aan de universiteit. Het probleem is dat die universitaire kunstopleidingen geen ‘skill-based’ onderwijs geven.
Amanda wil graag van de aanwezigen te weten komen waar ze kinderen en jonge mensen naar toe kan verwijzen om goede atelier training te krijgen.

0-0-0-0-0

TRAC2018 in Leeuwarden

TRAC2018 in Leeuwarden

TRAC2018

TRAC2018 in Nederland, eerste land in Europa!
1-4 Mei 2018, in Leeuwarden.
Website: www.trac2018.com
Volg ook op internet en mijn blog.

 

0-0-0-0-0

De komende blog zal verder gaan met ‘Imitatio et Inventio’.

0-0-0-0-0

Translation EN-NL by Jeroen Strengers