Tagarchief: Ernst van de Wetering

Imitation and Imagination 3. Disclosure of Dutch Golden Age art theory

Imitatie en Verbeelding 3. Ontsluiting kunst theorie Gouden Eeuw

Dürer-imitate-figures

Dürer, A Draftsman Making a Perspective Drawing of a Woman

Vooraf

In mei 2018 gaf ik een lezing, Imitatie en Verbeelding, voor TRAC2018 (The Representational Art Conference) in Nederland. Het betrof het spanningsveld tussen imitatie en verbeelding in natuurgetrouw realisme. Naturalisme heeft een hoge graad van imitatie. Een commentaar in Facebook (28-10-2014) op een zeer realistisch schilderij spreekt boekdelen:

Huysman. Street in Utrecht i

Gerard Huysman. Utrecht, street in backlight, oil on panel, 2013

‘Ik kan niet begrijpen waarom een kunstenaar zo hard zou werken om een schilderij als dit te maken dat zoveel op een foto lijkt. Daar zijn camera’s voor. Ik zie hier de bedrevenheid van de kunstenaar, maar niet de ziel.’

Want zeg zelf: verdringt naturalisme niet de verbeelding? Dat is een veel voorkomende opinie, verbeelding zou ontbreken in het naturalisme. Maar, deze mening ga ik bestrijden.
Deel 1 van de lezing: blog augustus 2017 (zie Archief)
Deel 2 blog augustus 2018
Deel 3 volgt nu (bewerkt)

Vergeten kunst theorie van de Gouden Eeuw ontsloten

Even een sprong naar het jaar 2000. Rembrandt. The Painter at Work verschijnt. Een kunstschat, uit de Hollandse gouden Eeuw, vakkundig en boeiend onthuld door Ernst van de Wetering. Het ging om niets minder dan de vergeten kunst theorieën over realisme. Deze waren zo’n drie eeuwen over het hoofd gezien. De kunstenaars van toen bleken theoretisch bijzonder goed onderlegd. Dit had hun vaardigheden en inzichten verscherpt. Ze zijn niet zo maar wereldberoemd geworden.
Dit gold natuurlijk vooral voor Rembrandt, die veel nadacht, onderzocht en experimenteerde en zelf nieuwe inzichten ontwikkelde.

Rembrandt. The Painter at Work & Rembrandt. The Painter Thinking. Art theory Dutch Golden Age

Rembrandt. The Painter at Work & Rembrandt. The Painter Thinking.

Dat besef drong tot mij door toen ik het boek met stijgende verbazing las. Waarom waren die ideeën van toen niet bekend? Ik schreef aan Ernst van de Wetering dat ik heel graag meer te weten kwam over die theorien, maar geen tijd had om de oorspronkelijke boeken in oud Nederlands te lezen. Het hoefde ook niet, ik kreeg meer, nog niet gepubliceerde, teksten te lezen en in 2016 kwam Rembrandt. The Painter Thinking uit. Ik stond opnieuw perplex, een rijke bron voor de beeldende kunst, zoveel intelligente ideeën in kunsttheoretische traktaten kwamen er aan het licht!
Van de Wetering vertelde dat veel mensen hem kwamen zeggen dat die boeken een openbaring voor hen waren, ook al hadden ze gedacht goed op de hoogte te zijn van Rembrandt en de zeventiende eeuwse kunst. Net als ik zelf.
Nu een sprong terug naar die zeventiende, die Gouden Eeuw.

Een kunstschat uit de Gouden Eeuw 

Al in de zestiende maar vooral in de De Gouden Eeuw van de Hollandse schilderkunst ontstond een bijzonder realisme. Meerdere schilders ontwikkelden daarover ideeën. Ze benadrukten het belang van imitatie en waarneming. Natuurlijk baseerden ze zich ook op klassieke elementen, zoals perspectief of anatomie.

Karel-van-Mander-Het-Schilder-Boeck

Karel van Mander, Het Schilder-Boeck, 1604

De schilder-schrijver Karel van Mander beschreef in zijn Het Schilder-Boeck een enorme hoeveelheid natuurverschijnselen. 3)

Samuel van Hoogstraeten: Art Theory Dutch Golgen Age

Samuel van Hoogstraeten: Art Theory Dutch Golgen Age

Een ander belangrijk handboek was van een vroegere leerling van Rembrandt, Samuel van Hoogstraeten: Inleyding tot de hooge schoole der schilderkonst: anders de zichtbaere werelt. 4)
Die boeken behoorden tot de bagage van elke zichzelf respecterende schilder.
Hierover kun je dus uitgebreid lezen in Rembrandt. The Painter at Work en Rembrandt. The Painter Thinking en andere publicaties van Ernst van de Wetering. Deze uiterst boeiende lectuur, zeker ook voor hedendaagse realisten, stimuleert bewustwording van vele aspecten van kijken en weergeven.

Essentieel was het creëren ruimtelijkheid, om een illusie van werkelijkheid te bereiken.

Rembrandt, details Nightwatch

Rembrandt, details Nightwatch

Naast perspectief was de ‘perceptibility’, ‘kenlijkheit’, van belang. Wie zou bedenken dat als je lichtblauw papier tegen de lucht van eenzelfde lichtblauw houdt, je tóch ziet dat het papiertje dichter bij is door het relatief ruwere materiaal. Toepassing van deze vinding– kenlijkheyt – zou bijdragen aan de drie dimensionaliteit. 5) Dat schilders daarover nadachten! Ook de gedachte dat lucht dikte heeft, en dat er ter wille van ruimtelijkheid lucht om elk object heen gesuggereerd moet is verbazend.

Rembrandt-Anatomy Lesson

Rembrandt, detail The Anatomy Lesson of Dr. Nicolaes Tulp

Van de Wetering: “The young Rembrandt had already applied this insight with great subtlety in the ‘Anatomy Lesson of Dr Nicolaes Tulp”. He argues:

“It is only when one consciously takes notice of these extremely refined modulations of light and tone from one head and collar to the other, from front to back, that it becomes clear that this is one of the main reasons for the strikingly atmospheric effect of Rembrandt’s paintings.” 6)

Meer van deze inzichten om ruimtelijkheid te creëren zijn aangewend in de fenomenale Nachtwacht. Je ziet het als je gaat vergelijken met andere schutterstukken die er vlak bij hangen in het Rijksmuseum.

Vermeer-Art-Painting

Vermeer, The Art of Painting

Dan was er een verhandeling over de schakeringen van schaduwen en welke pigmenten daarvoor gebruikt moesten worden. Of de theorie van de getalsmatige afname van invallend licht in een kamer. 7) Vermoedelijk was deze theorie ook Vermeer niet vreemd, getuige het kamerlicht in zijn werken. Hij schiep een weldadige combinatie van ruimtelijkheid en intimiteit.
Deze voorbeelden tonen het uitzonderlijke kennisniveau onder de schilders van die periode. Niet dat we deze theorieën moeten kopiëren, maar we kunnen ervan leren, en zelfs onze kunst er mee verbeteren.

Realisme, banaal, vulgair

Een andere schrijver over deze periode is Boudewijn Bakker. Hij vertelt dat het vergaande realisme van Holland kritiek uitlokte van de Italianen: imitatie, ja, maar waar bleef de verbeelding?

Hals-Laughing-Boy

Hals, Laughing Boy

Kunst moest immers de werkelijkheid op een hoger plan brengen, volmaakte schoonheid creëren, idealiseren. De Hollandse onderwerpen vond men banaal, vulgair.

Hoe men nog tot in de 18de eeuw over dit Hollandse realisme dacht toont de spotprent van Thomas Rowlandson, Een Nederlandse Academie.

Rowlandson, Dutch Academy

Rowlandson, Dutch Academy

Volgens de klassieke theorie moesten leerlingen antieke beelden natekenen, vanwege de volmaakte proporties. Samuel van Hoogstraten, die later tot een meer classicistische stijl overging, klaagde dat Rembrandt zulke lelijke modellen in zijn atelier haalde.

‘Zeker, ik beklaag my, wanneer ik mijn oude Academieteykeningen overzie, dat men ons daervan in onze jonkheyd zoo spaerich heeft onderrecht; daer het niet meer arbeyt is een graesselijk postuur, dan een onaangenaam en walgelijk na te volgen.’ 8)

Rembrandt ging inderdaad heel ver… In een van zijn zelfportretten ontdekte ik een puistje op zijn linker wang. Hij had kennelijk plezier in het schilderen van deze ‘waarheid’.

Rembrandt-Self-Portrait-1659

Rembrandt Self Portrait, 1659, detail

Ik vertelde het aan mijn geliefde leraar Diederik Kraaijpoel, toen we het eens over realisme, stijl en kunst hadden. ‘Zonder stijl geen kunst’, zo had hij in een van zijn boeken geschreven; logisch, de werkelijkheid zelf heeft geen stijl. Dus, zulk vergaand realisme, vroeg ik, met een puistje zo werkelijkheidsgetrouw, zou dat niet buiten stijl vallen? Hoe dan ook, hij kon niet geloven dat Rembrandt dat puistje geschilderd had. En over zeer natuurgetrouw realisme zei hij: dit kan nooit een kopie zijn, de kunstenaar selecteert altijd uit de werkelijheid.

Antwoord: een ‘vond’

Karel van Mander beantwoordde de Italiaanse kritiek met: “In ’t leven vindtment al”, een beter leerboek is er niet. Het leven biedt alles wat de schilder nodig heeft. In het ‘boek der natuur’ wordt de zichtbare schepping beschouwd als een tweede of zelfs eerste ‘boek’ van de goddelijke openbaring, naast de Heilige Schrift.

Intensive-Looking

Intensive Looking

Inventio, Verbeelding, kun je ook zien als ‘een vond’, iets dat na lang en scherp kijken in de natuur is gevonden. Intensief kijken is de toegang tot schoonheid. Schoonheid is besloten in de werkelijkheid. God heeft die werkelijkheid immers geschapen. 9)
De schilder moest zo spoedig mogelijk naar de werkelijkheid gaan werken.
En over stijl, maniera? Hij adviseerde: geen bedenksels, “gaat van de vercieringhe totter waerheyt!” Bedenksels zouden de illusie van de werkelijkheid kunnen aantasten. De schilder moest niet stileren of idealiseren, maar karakteriseren. 10)

Rembrandt-Girl-Pictureframe

Rembrandt, Girl in a Pictureframe

Voor Rembrandt was “de waerheyt” het leven, dat in zijn ‘meest natuurlijke beweeglijkheid’ gevangen moest worden. Van de Wetering merkt op dat het schilderij Jonge vrouw in een schilderijlijst de indruk wekt dat de vrouw juist haar hand op de lijst gaat leggen, zelfs de oorbel lijkt te bewegen, leven is betrapt. 11)

De Hollanders weken dus af van de heersende kunsttheorie. ‘Net echt’ kreeg hoge waardering. Maar ‘Inventio’ was wel degelijk aanwezig. Schoonheid in de werkelijkheid, intensief gezien door de kunstenaar, werd overgebracht in het kunstwerk.
Het was of ik thuis kwam. Zo had ik het altijd gevoeld.

In de komende blog: deel 4, het laatste deel.

Noten

3) Mander, Karel van. Het Schilder-Boeck. Haarlem,1604.
4) Hoogstraten, Samuel van. Inleyding tot de hooge schoole der schilderkonst: anders de zichtbaere werelt. Davaco Publishers, s.l., 1969.
5) Wetering, Ernst van de. Rembrandt. The Painter at Work. Amsterdam, 2000. p. 183.
6) Id., p.187.
7) Wetering, Ernst van de. Rembrandt. The Painter Thinking. Amsterdam, 2016. p.156-7.
8) Emmens, ) J.A.. Rembrandt en de regels van de kunst. Amsterdam, 1979. p.220.
9) Bakker, Boudewijn. “Natuur of kunst? Rembrandts esthetica en de Nederlandse traditie.” In: Christiaan Vogelaar e.a., Rembrandts landschappen. Zwolle, 2006. p.163.
10) Id., p.167, 166.
11) Wetering, Ernst van de. Rembrandt. The Painter Thinking. Amsterdam, 2016. p.263.

 

Imitation and Imagination 2, TRAC2018. Nieuws


Imitation and Imagination 2, TRAC2018

Dürer, how to imitate complex figures

Dürer, A Draftsman Making a Perspective Drawing of a Woman.jpg

 

In mei 2018 gaf ik een lezing, Imitation and Imagination, voor TRAC2018 (The Representational Art Conference) in Nederland, samen met Ernst van de Wetering, belangrijkste Rembrandt autoriteit ter wereld. Zijn bijdrage ging over Rembrandt en het onderscheiden van kwaliteit in de kunst. Hij vergeleek werken van Rembrandt met die van leerlingen. Zijn lezing was gebaseerd op:

A  CORPUS  OF  REMBRANDT  PAINTINGS  Volume  V  Chapter  IV  met de titel:  On  quality:  Comparative  remarks  on  the  function  of  Rembrandt’s  pictorial  mind  (pp.  283  –  310).  Freely  accessible  in  The  Rembrandt Database:

http://rembrandtdatabase.org/literature/corpus?tmpl=pdf&pdf=/images/corpus/CorpusRembrandt_5.pdf

 

Rembrandt, Abraham's sacrifice and Unknown, Abraham's sacrifice

Rembrandt, Abraham’s sacrifice and
Unknown, Abraham’s sacrifice

Mijn lezing betrof natuurgetrouw realisme, het spanningsveld tussen imitatie en verbeelding in de klassieke kunst, ook in zijn hedendaagse variant.
Naturalisme is een van de vele uitingen van realisme, eentje met een hoge graad van imitatie.
Een commentaar in facebook (28-10-2014) op een zeer realistisch schilderij spreekt boekdelen:

Huysman. Street in Utrecht i

Gerard Huysman. Utrecht, street in backlight, oil on panel, 2013

‘Ik kan niet begrijpen waarom een kunstenaar zo hard zou werken om een schilderij als dit te maken dat zoveel op een foto lijkt. Daar zijn camera’s voor. Ik zie hier de bedrevenheid van de kunstenaar, maar niet de ziel.’

Dit soort opinies hoor je vaak. Want zeg zelf: verdringt naturalisme niet de verbeelding? Exact! Geen ziel, geen artistieke creativteit! En daarover gaat deze discussie.
Ik ga de mening bestrijden dat verbeelding in het naturalisme ontbreekt.

 

Deel 1 van de lezing staat in mijn blog van augustus 2017 (zie Archief).
Deel 2 van Imitatie en Verbeelding volgt nu.

Bovengenoemde kritiek raakte toch aan mijn twijfels over eigen werk. Allerlei vragen lieten me jarenlang niet los:
● Is naturalistische kunst eigenlijk hetzelfde als kopiëren?
● Is het een lagere kunstvorm? Saai?
● Veel mensen houden van dit soort werk, maar dat betekent niet dat het relevante kunst is.
● Voegt het iets toe? Tenslotte is de echte wereld er al. Daar moet je iets mee doen, aan toevoegen.
● Moet je je persoonlijke gevoelens niet in je kunst leggen?

drawing I don't know any more

I don’t know any more, pencil-eraser-paper

Goede kunst, wie beoordeelt dat?

Het hedendaagse realisme in Nederland bloeit nu al zo’n dertig jaar. Dat is heel bijzonder in Europa. Toch wordt doorgaans deze kunst nog steeds door de officiële kunstinstellingen en media genegeerd, of erger, verworpen. Na dertig jaar is dat heel vreemd. Een cultuurschat wordt zo aan het grotere publiek onthouden.

Februari dit jaar nog schreef Joyce Roodnat in de NRC over exposanten in Museum More, waaraan ook Henk Helmantel deelnam:

“Dick Ket lijkt een realist, maar eigenlijk valt hij bij de andere drie uit de toon, met zijn ostentatieve nieuwsgierigheid naar de abstracte kracht van kleuren en composities. Mankes en Verster attaqueren hun onderwerp eigengereid en in spagaat: ze verbeelden het steevast teder en heftig tegelijk. Henk Helmantel is daarentegen een zakelijke realist. Precisie is leidraad, gevoel wil hij er niet bij hebben. Dat houdt hij voor zichzelf.
Vergelijk deze vier kopstukken en je ziet dat het realisme gevaarlijk is. Virtuositeit is geboden. Maar ‘net een foto’ is géén compliment. ‘Net echt’ nog minder. De realistische kunstenaar moet bereid zijn zich bloot te geven, anders wordt zijn schilderij een plaatje.”1)

Henk Helmantel. Stillife with Cheese and Eggs

Henk Helmantel. Stillife with Cheese and Eggs, oil on panel, 1987, Collection Museum MORE. Photo Art Revisited.

Ik heb niets tegen persoonlijke gevoelens in de kunst. Het is een romantisch concept en er zijn prachtige romantische kunstwerken gemaakt. Maar er lijkt een consensus te bestaan dat persoonlijkheid, gevoelens van de kunstenaar altijd boven alles gaan, terwijl andere benaderingen uitgesloten worden of verworpen. Terwijl Helmantel zich richt op pure schoonheid, of in zijn eigen woorden, het hemelse.
Hoewel niet helemaal hetzelfde, doet het me denken aan Giorgio Vasari die erop wees dat naast imitatie en inventie goede kunst ook stijl en maniera moest bezitten, een persoonlijke artistieke elegante stijl.2) Het is waar: een eigen stijl voegt iets toe aan de kunst.

Goed, je zou kunnen zeggen dat mijn ontwikkeling tot nu toe precies de verkeerde kant op is gegaan. Zo’n twintig jaar geleden schilderde ik De schilderes en haar model, zie de afbeelding links. Rechts een recenter werk: Daphne. Het is gegaan van een losse toets, vrije kleuren en vrije verbeelding naar naturalisme. En naturalisme is minder gericht op stijl en handschrift.

Van de Riet, Drawing Model and Daphne

Gezien van de Riet. Left: Drawing her model, acryl/oil on linnen, 1996, and right: Daphne, oil on canvas, 2016

Ja, in mijn beginjaren experimenteerde ik veel en was mijn handschrift doorgaans zeer persoonlijk en spontaan. Werken van die periode zullen nooit versleten worden voor kopieën of foto’s. Waarom had ik in ’s hemels naam gekozen voor een meer natuurgetrouwe schildertrant? Dat heeft de zaken alleen maar gecompliceerd!
Het gekke was: ik kon er niks aan doen. Meer en meer wilde ik de schoonheid die ik zag vieren, die moest ik mij eigen maken.

De Oude Grieken

Zou het zo kunnen zijn dat de geschiedenis van de kunst al eerder discussies had meegemaakt over deze kwestie? Ik begon een zoektocht.
De Oude Grieken hadden grote waardering voor het naturalistische detail. Vogels moesten geschilderde druiven als echt zien en er op pikken. Een anekdote over Apelles illustreert duidelijk hun bewondering voor nabootsing. Het paard dat hij schilderde was zo levensecht, dat het paard van Alexander de Grote spontaan gehinnikt zou hebben toen hij het zag.

De Grieken hadden duidelijke opvattingen over verbeelding. De kunstenaar moest de platonische Idee voor ogen hebben, de volmaakte vorm, de bovennatuurlijke schoonheid van het object dat hij wilde weergeven. Dat kwam niet zomaar tot stand, want modellen waren slechts gewone stervelingen. Zelfs het mooiste menselijke lichaam kon dikke enkels hebben. Nou, in dat geval moest je de enkels van iemand anders nemen! Door zo te idealiseren zou de kunstenaar de pure nabootsing overstijgen.
Dus daar hebben we het: Imitatie en Verbeelding…

Aphrodite and Alexander as Hunter.jpg

After Praxiteles. Aphrodite, and After Lysippus. Alexander as hunter, both 4th century BC

Maar plotseling sprong ik overeind. Ik las over de beeldhouwer Lysippus, die werkte aan het hof van Alexander. Hij wilde overbrengen wat hij zag op een naturalistische manier! Niet door de bestaande, door de oude meesters ontwikkelde regels na te volgen over de volmaakte schoonheid, maar door zijn eigen waarneming. We weten weinig met zekerheid over Lysippus. Maar het aan hem toegeschreven beeld, Alexander de jager, toont zonneklaar een naturalistisch realisme. Nog altijd genieten ontelbare mensen er van.
Ik was blij met deze Lysippus.

1) Roodnat, Joyce. “Met drift geschilderde ‘kleine onderwerpen’ “. NRC, 2018-02-28.
2) Vasari, Giorgio. Lives of the Artists. Volume 1. Introduction by George Bull. London, 1987. p. 19-20.
Imitatie en Verbeelding gaat verder in de volgende blogs.

Galería Artelibre, ‘twenty years, in 20×20’

Galería Artelibre

Galería Artelibre

Galería Artelibre nodigde me uit om aan diens virtuele galerie deel te nemen, in de categorie ‘Grandes Autores’. Deze Spaanse galerie heeft kunstenaars op de site als Anders Zorn, Natalie Holland, David Kassan.

Galería Artelibre Artistas del mes

De galerie timmert al twintig jaar aan de weg voor realisme, op internationaal niveau. Dat steelt mijn hart! Om het twintigjarig bestaan te vieren komt er een expositie ‘Twenty years, in 20×20’, – alle werken van 20x20cm -, die verschillende steden in Spanje aandoet, waaronder Barcelona, in het MEAM, Museo Europeo de Arte Moderno. Mijn werk doet ook mee!

Link: http://artelibre.net/autor/27050

Kunstkaarten, kalender en agenda

Kunst uitgever Bekking&Blitz heeft agenda’s en kalenders voor 2019 uitgebracht. Mijn werk staat er ook in, tussen kunstenaars als Sorolla, Sargent, Kenne Grégoire.

Kunst weekalender en aganda's Bekking&Blitz

Kunst weekalender en aganda’s Bekking&Blitz

In Brugge ontdekte ik een kunstkaart van mijn werk in het Groeningemuseum; ik mocht het niet fotograferen, maar toen ik het toch deed, draaide de beambte zijn hoofd even de andere kant op. Sympathiek!
In het Drents Museum zag ik ook een kunstkaart van mij, plus mijn boek. Stimulerend!

Het zijn de kleine dingen die het doen. Koopt u eens zo’n agenda, kalender, of kaart? Dan doet u mij een groot plezier! Het helpt de zo nodige naamsbekendheid.

Groeninge en Drents Museum cards and book Gezien van de Riet

Groeninge en Drents Museum cards and book