cover Alles Overal

 

Prachtig verhaal, prachtige platen!


Achterflap:

‘Gezien van de Riet is een uitzonderlijk begaafde, gedreven kunstenares. Verwonderlijk is haar verhouding tot de natuur in al haar verschijningen. De liefde waarmee ze die verschijningen in haar schilderijen vastlegt wekken bij de beschouwer een bijzonder geluksgevoel.’
Ernst van de Wetering, de Rembrandt expert

Wie de bomen van Gezien van de Riet heeft gezien ontdekt ze zelf, ‘Hee, een Gezienboom!’ De natuur is haar inspiratiebron, mensen schildert ze graag. Met tempera en olieverf heeft ze een eigen techniek ontwikkeld. Ze tekent de hele wereld bij elkaar. Ze schrijft over kunst, het eigene en schone, het vak, het kijken, over de smaak voorbij. Ontroering is voor haar het ware.

Ze studeerde af in sociologie aan de Universiteit van Amsterdam met kunstgeschiedenis als bijvak en bezocht de Escuela de Bellas Artes in La Paz, Bolivia. Haar eerste boek verscheen in 2008, Gezien van de Riet, In ’t leven vindtment al.

Nicolien Mizee, bekend van Moord op de moestuin en Faxen aan Ger, vertelt geestig over hun eerste ontmoetingen bij het modeltekenen
in de jaren ’90 van de vorige eeuw. Haar verhaal verrijkt de geschreven kunstgeschiedenis over deze minder belichte schilderspraktijk.

Dit is een boek voor kunstliefhebbers, boom- en natuurliefhebbers, voor schilders, tekenaars, studenten en kunsthistorici.

Teksten: Gezien van de Riet, Nicolien Mizee.
80 pagina’s. Ruim 90 illustraties. Harde kaft. Van Spijk ArtBooks. Prijs 22,50. Verzending gratis.
Te bestellen via de bekende kanalen, boekhandel Laan en mijn website.
Meer info: https://www.gezienvanderiet.nl/boeken/alles-overal/

Presentaties van het boek
November 2023: in Kunstzaal van Heijningen, Den Haag, en in Boekhandel Laan, Castricum.

Bij Kunstzaal van Heijningen

bezoekers kunstzaal

Kunstzaal van Heijningen. Tweede van links Leo van Heijningen. Uiterst rechts: Gezien van de Riet en Nicolien Mizee.

Ik interviewde mezelf. Rechts stond dan de journalist en met een pas naar links kwam ik op ‘mijn eigen’ plek. Die pas vergat ik soms en dat bracht de nodige luchtigheid in mijn serieuze antwoorden.

Schilderij van de beuk

De boom en het vogeltje

Je schrijft over Schoonheid, toch een vaag begrip?
Nou, een definitie heb ik niet. Maar het bestaat. Je ervaart het. Een geluksgevoel. Bij schoonheid denk ik ook aan het dansen van vogels, of de kogelvis die een cirkel maakt op de zeebodem, hij komt precies goed uit en er zitten prachtige patronen in! Wat een instinct! Híj lokt de vrouwtjes, ík wil de mensen plezier geven.

Waar vind jij schoonheid?
Vooral in de natuur. Er moet meteen een klik zijn. Dat is heel persoonlijk. Om die schoonheid te vatten moet ik lang en scherp kijken. Zo stond ik vaak bij de beuk op dat schilderij Kijkuit 1. Eens bleef een vrouw staan en vroeg: ‘Wat ziet u? Een vogeltje?’ ‘Nee, de boom.’ ‘Mooi hé, bomen’, zei ze. Zonder er naar te kijken liep ze verder en liet mij verbaasd achter. Kennelijk was zij niet getroffen door die schoonheid.

Vaak loop ik zelf net zo onoplettend door het bos. Je moet een ontvankelijke bui hebben, dan kun je plotseling getroffen worden door wat ik schoonheid noem. Ineens neem je iets bijzonders waar. Toen ik die beuk, Kijkuit 1, voor het eerst in die gedaante zag, kreeg ik een schok. Daarna bleef ik de hele dag zo blij als een kind.’

 

 

Van de schrijfster Nicolien Mizee staat een prachtig verhaal in mijn boek: herinneringen aan onze ontmoetingen en haar ideeën over realisme, ook aangaande het schrijverschap.

Nicolien Mizee en Gezien van de Riet in de Haarlemse heemtuin

Nicolien en Gezien in de Haarlemse heemtuin


Hoe raakte Nicolien betrokken bij je boek?

In de jaren ’90 leerde ik Nicolien als model bij modeltekenen. Ik ben een grote fan van haar werk. Haar realisme verrast me keer op keer, het is uit het leven gegrepen met al z’n mooie en lelijke dingen. Die vat ze in verhalen, geestig en spannend. Gewone gebeurtenissen slijpt ze tot diamantjes.
Niet zo lang geleden ontmoetten we elkaar weer en kregen een gesprek over realisme.

Jullie herkennen elkaar in een voorliefde voor realisme?
Jazeker

Zoals zij jou beschrijft, klopt dat? Of is het zoals Nicolien over zichzelf schrijft: ‘Vrienden en familie vonden dat ik allerlei personages zeer realistisch had geportretteerd. (...) Maar hoe ze er zelf in voorkwamen, nee, daar klopte niets van. (...) Misschien was dat wat ‘realistisch werken’ inhield: er het jouwe van maken.’

Precies! Er het jouwe van maken. Wel opvallend, gisteren zei een collega-vriendin over Nicoliens tekst: ‘Ze beschrijft heel goed wie jij bent.’

Ze heeft het ook over jouw stijl...
Indertijd vond men dat je een eigen stijl moest zoeken en liefst zo snel mogelijk moest vinden. Of, als peuter al hébben... Anders was je karakterloos. Dat kan niet in de kunst. Ik verzette me tegen dat cliché. Toen gebeurde er iets ingrijpends, wat ik nu niet ga verklappen. Nicolien beschrijft het. Haar uitspraak daarover raakte me diep: ‘Stijl kun je niet zoeken, stijl overkomt je.'

Nicolien Mizee leest voor uit Het Paradijs

Nicolien Mizee leest voor uit Het Paradijs

Tot slot vroeg ik Nicolien om iets voor te lezen uit haar laatste verhalenbundel Het Paradijs. Het titelverhaal daar uit, Het Paradijs, sprak mij bijzonder aan.
Het gaat over de Corona periode, de tijd staat stil, eenzaamheid heerst, er gebeurt niks. Dan brengt ze, schrijfster als ze is, er een verhaal in, over een koude grot met mensen. Er staat iemand op, die gaat vertellen. De mensen zijn betoverd, ze zijn terug in het paradijs van verhalen. Alleen, de verteller staat buiten.
Ze fietst naar haar volkstuin en daar gebeurt iets wonderlijks. Ze voelt zich Adam in het paradijs, ‘een machtige beweging was er gaande, van leven en sterven’. Ze gaat bij de vijver zitten.

‘Op de bemoste houtstronk zat een kikker. Hij zat doodstil, maar ik zag hem ademen. De aanblik van het op en neergaan van dat kleine keeltje schudde me wakker uit de nu al maanden durende versuffing. Een diepe ontroering trok door mijn lichaam en ziel, alsof ik de adem van de tijd kon voelen en ook ik mocht beginnen uit te botten. (...)
Het paradijs is een kikker op een boomstronk.’

Hier zit de verteller toch ín het paradijs, de ontroerde lezer leest.

0-0-0

Presentatie bij Boekhandel Laan

Gezien van de Riet. Alles! Overal! Presentatie bij boekhandel Laan

Boek presentatie bij boekhandel Laan

Bij boekhandel Laan hield ik opnieuw een zelf-interview. Plus een interview met Nicolien Mizee.
Zij zou ook een aantal boeken gaan signeren, met name haar nieuwste: Het Paradijs.

Een van de vragen aan Nicolien was:
Pas geleden gaf je de Albert Verwey lezing met de titel ‘Waar gebeurd is een begin’. Je zegt dan dat schrijvers van pure fictie vaak neerkijken op realisme, dat noemen ze ‘armoedig roeren in hun eigen autobiografica’. Nee, schrijvers van pure fictie, die scheppen verhalen, ‘met niets dan hun verbeelding.’
Wat is jouw reactie daarop? 

 

Nicolien Mizee bij boekhandel Laan

Nicolien Mizee bij Laan

Nicolien: ‘Nou, zo'n schrijver vertelde vol spot dat dat boek Weg uit Ruinerwold op nummer één stond. Dat vond ik niet zo prettig. Waarschijnlijk had hij het boek helemaal niet gelezen. En wat zou er eigenlijk mis zijn met de dingen die waar gebeurd zijn. Waarbij ik niet wil zeggen dat dat hoger is, maar het is ook niet lager.’

0-0-0

Een bespreking van mijn boek door Jurjen van der Hoek trof mij zeer vanwege zijn begrip van hetgeen mij drijft. Hier enkele fragmenten:

De onvoorwaardelijke liefde tot de waarneembare schoonheid 

‘Ze werd afgewezen door de ballotagecommissie van de Gerrit Rietveld Academie. Ze kon namelijk haar meegebrachte uiteenlopende werk volgens deze niet bevredigend duiden. Waar was zij, waar zat haar stijl in dat verhaal. "Alles! Overal!", riep ze boos. Want stijl kun je niet zoeken, stijl overkomt je, vond ze toen en vindt ze nu nog. Daar waren de heren dus niet zo van gecharmeerd. Ze was niet te plaatsen en ging haar eigen weg. Overkomt dat niet dikwijls de geboren artiest, dat deze niet in een vakje te plaatsen is. Dat ze nergens bij passen en zich maar moeilijk kunnen aanpassen.
Het nieuwe kunstboek van Gezien van de Riet heeft die getergde uitroep van toen nu als titel mee gekregen. In het daarin afgedrukte werk is zij overal te vinden, in alles.’

schilderij van spiegelzee door Gezien van de Riet

Spiegelzee, Alkyd- en olieverf op paneel 60x80cm.

‘Schrijver Nicolien Mizee geeft in de tekstbijdrage aan dat Gezien van de Riet voor haar geen onbekende is. Ze troffen elkaar ooit bij een cursus tekenen naar levend model. Mizee was model en werd door Gezien getekend. Van de Riet wil echter geen standjes van een kwartier, maar wil langer kunnen werken aan een stand, wenst poses van enkele uren. Geen schets, maar een uitgewerkte tekening. (...) Dat is wat deze kunstenaar kenmerkt, een aandachtig kijken en gedetailleerd werken. "Een beetje schetsen kan iedereen, ik wil verder komen." (...) Jaren later treffen Mizee en Van der Riet elkaar weer. Mizee is gevierd auteur geworden en Van de Riet een technisch perfect kunstenaar. Werkend naar de natuur. Met de boom als model, die zij als individu portretteert. De uitdrukking van het karakter weet ze minutieus te pakken. Zowel in de mens als in de boom of het landschap.’

Schilderij Olijfboom in Spanje door GezienvandeRiet

Olijfboom in Spanje, Tempera en olie op paneel, 30x30cm.

‘De uitgave is tevens een soort werkboek, een geschrift met aantekeningen. De afbeeldingen namelijk worden ondersteund door notities van de kunstenaar. (...) Haar manier van werken doet zij uit de doeken. De zaken die haar aan het hart gaan. De dingen waarin Gezien inspiratie vindt. En de daad wordt bij het woord gevoegd, de afbeeldingen illustreren de ‘lessen’. Van de Riet schrijft onder meer over het vak, het kijken, het eigene, het persoonlijke en het schone. Het portret, de natuur, het pastelleren, het tekenen en plein air schilderen.’

Sleesporen in het bos van Driehuis, geschilderd door Gezien van de Riet

Sleesporen in het bos van Driehuis, tempera en olieverf op paneel, 25x40 cm

‘Het zit perfect in elkaar, kan zo in de werkelijkheid geplaatst worden. Maar haar omgeving, haar mens en boom, haar wolk en berg, is niet de realiteit. Er hangt voortdurend een kunstzinnige sfeer om die ogenschijnlijke werkelijkheid heen. Een emotionele trilling, een beklemmende nevel. Ontroering is haar sleutelwoord, haar kompas, het is het ware, de smaak voorbij. Het is illusie, een ruimte oproepen in het platte vlak.’

‘Bladerend door het boek valt het technisch perfecte kunnen van Van de Riet indringend op. Maar niet zo volmaakt dat de wind in de takken beweegt, het herfstblad zo van de afbeelding kan dwarrelen, de wolken langs de hemel dwalen en het model ieder moment kan opstaan en weglopen. Het blijft een bevroren moment. De platen schuren evenwel tegen de werkelijkheid, maar het gevoel resteert dat dit het niet echt is. Dat maakt het schilderij tot kunst. Het lijkt echt, maar het is fantasie met de voeten in de aarde. Het geziene krijgt een bovennatuurlijke waarde mee. Het is geen reproductie of evenbeeld, het is een unieke kijk van de kunstenaar op het zichtbare. Niet-tastbare emoties zichtbaar maken, zodat het innerlijk leven in het uiterlijk verschijnt aldus omschrijft ze dat. Dat geldt voor de mens evenzeer als voor de boom of de wolk. Van de Riet legt het leven vast en daardoor doet haar werkelijkheid zo echt aan.’

olieverf portret van Jeroen met glas wijn

Gezien van de Riet, Proost, tempera and oil on panel, 50x80cm.

‘Het is echt wat ik zie. Maar niet zo echt dat het de werkelijkheid is. Het is haar perspectief van de realiteit, haar beschouwing van de zichtbare wereld. Daarin lijkt alles te kloppen, maar het zweeft boven die overeenkomst. Het correspondeert met de werkelijkheid, maar rijmt er niet mee. Er is overeenstemming, de werkelijkheid gedoogt het beeld ervan. Maar de kunstenaar voegt net dat element toe waardoor de realiteit kunst is.’

Door Jurjen van der Hoek

De volledige tekst vind je in:
#van spijk art books#gezien van de riet#schilderijen#boekbespreking
Alles! Overal! Gezien van de Riet. Schilderijen, tekeningen en tekst. Met een tekstbijdrage van Nicolien Mizee. Uitgave Van Spijk Art Books, 2023.

Jurjen K. Https://www.tumblr.com/jurjenkvanderhoek/734963012625170432/de-onvoorwaardelijke-liefde-tot-de-waarneembare

 

0-0-0

De expositie in Kunstzaal van Heijningen is nog t/m 17 december te zien.

Gezien van de Riet. Alles! Overal!  komt uit op 19 november.

 

Detail cover

Blogs moest ik uitstellen, de opdracht was: schrijven en afbeeldingen selecteren voor het boek.
Wat is nou zo leuk en spannend van realisme? Een vraag die allerlei gedachten opriep en dat werden korte teksten, gevoegd bij schilderij en tekening.

‘Er zijn eerste lessen die je nooit vergeet. Op mijn twaalfde kreeg ik er een in vakbekwaamheid. Het was herfst. Door het raam van het tekenlokaal zag ik de bomen langs de oprit. Ik tekende ze, eerst met potlood, daarna met kleurpotlood. De leraar keek er naar, nam de kleur oranje en arceerde vervolgens lichtjes over een van de bomen. ‘Ga maar eens met geel over die boom er naast’, zei hij, ‘je kunt natuurlijk ook geel en oranje in elkaar laten overlopen. Kijk zelf maar.’ Opgetogen fietste ik die dag naar huis. Ik had iets bijzonders geleerd! De kleuren waren gaan tintelen, er was samenhang gekomen, de tekening was een persoontje geworden.’

In de volgende blog meer over het boek. Ik kan al wel verklappen dat Nicolien Mizee, bekend van Moord op de moestuin en Faxen aan Ger, een geestig verhaal schreef over onze eerste ontmoetingen bij het modeltekenen in de jaren ’90 van de vorige eeuw. Een fragment uit de tekst van Nicolien Mizee:

‘Mijn eerste boek kwam uit. Vrienden en familie vonden dat ik allerlei personages zeer realistisch had geportretteerd. Het leek precies! Maar hoe ze er zelf in voorkwamen, nee, daar klopte niets van. Daar had ik een karikatuur van gemaakt. En het verhaal klopte ook niet. Het was in het echt heel anders gegaan. Ik had er het mijne van gemaakt. Dat was zo. Misschien was dat wat ‘realistisch werken’ inhield: er het jouwe van maken. Ik had geprobeerd de werkelijkheid zo exact mogelijk te treffen, maar de ene lezer moest er om huilen, de ander lachen en een derde schreef misprijzend dat ik de lezer een rariteitenkabinet voorschotelde.’

Gezien van de Riet. Alles! Overal! komt half november uit en het wordt gepresenteerd in Kunstzaal van Heijningen, bij een expositie van mijn werk. Een mooi cadeau voor Sint en Kerst! De prijs is alleszins mensvriendelijk. Het boek wordt uitgegeven door VanSpijk Artbooks, die iets moois heeft gemaakt van mijn concept.

Ik zou het heel leuk vinden je op 19 november te zien!

0-0-0

Nieuws

Exposities:

Museum Møhlmann:
. 2 juli – 24 september 2023: Mijn Atelier Mijn Werk
Atelierfoto’s van 164 kunstenaars plus een kunstwerk!

Gezien van de Riet in haar atelier

Atelier Gezien

In mijn atelier hangt het portret van mijn geliefde aan de muur, ik werk aan zijn opdracht, Dode den in de Pyreneeën.
Rob Møhlmann heeft het atelier van Adriaen van Ostade, 17de eeuw, nagebouwd, en dat is ook te zien. Het Groot Atelierboek wordt uitgegeven, uniek in de geschiedenis.
En: Møhlmann Museum bestaat nu 25 jaar!
. 30 sept – 17 dec.
Onafhankelijke Realisten tentoonstelling.
https://www.museummohlmann.nl/exposities/ 

Expo online:
. 100 CONTEMPORARY GRANDMASTERS OF FINE ART  https://www.grandmastersfineart.com/gezien-van-de-riet.html
o.a. Reikend naar de hemel.
. 25 Jaar bestaan van artelibre, https://www.artelibre.net/obra/33104  Pino muerto en los pirineos españoles.

Competities:

Vrouw in de nacht, pasteltekening op papier,

Vrouw in de nacht, pastel op zwart papier, 29x40cm.

. De pastel Vrouw in de nacht kreeg een eervolle vermelding van de jury van de Art Epic Gallery Online 'Bold' Exhibition. Het moest 'Bold' zijn. Waarom ik deze tekening als gedurfd zie: ik tekende naar het leven en begon zonder vooraf proporties met wat puntjes te markeren; beginnend in het midden van de figuur, dan kronkelend en arcerend over het papier met bijpassende kleuren voor licht-donker, warm- koud, en onzeker hoe het zou eindigen. Het moest snel. Er was muziek. Ik voelde me vrij en supergeconcentreerd. Het resultaat verraste me, want ik kwam 'goed uit'...

. 4 werken in de Almenara Collection's 2023 Online Art Prize Exhibition! 3 Portretten en 1 boom.
https://www.thealmenaracollection.com/?keyvalue=94232&page=viewcollection&subkeyvalue=177407&startrec=341
https://www.thealmenaracollection.com/?keyvalue=94232&page=viewcollection&subkeyvalue=179770&startrec=121

Schilderij van Dode den in de Pyreneeën door Gezien

Dode den in de Spaanse Pyreneeën kreeg de publieksprijs in de competitie van de Art Epic Gallery Online 'Bold' Exhibition.

 

Schilderij Olijfboom in Spanje door GezienvandeRiet

Olijfboom in Spanje, Tempera en olie op paneel, 30x30cm.

Met deze Olijfboom werd ik finalist in de competitie 16th ARC Salon van het Art Renewal Center. Nu te zien in de catalogus van Art Renewal Center, International Realism 2023. Ook op de site: https://www.artrenewal.org/16thARCSalon/Category/Landscape

En:
Verder staat de Olijfboom op een nieuwe kaart (2023) en in agenda en kalender (voor 2024) van Bekking&Blitz.
Amnesty International plaatste ook afbeeldingen in haar kalenders (voor 2023 en 2024).
In boekhandels te verkrijgen.

Kunstzaal van Heijningen: 19 november: presentatie van Gezien van de Riet. Alles! Overal!
En expo in november/december 2023.  https://kunstzaalvanheijningen.nl/ 

 

0-0-0

 

Op mijn verjaardag, 21 april 2022, gebeurde een wonder.

Het tekenen van de documenten van overdracht kunstwerken van Gezien van de Riet. vlnr: Roberto Calzadilla, Rogelio Mayta en Luis Oporto

Het tekenen van de documenten van overdracht kunstwerken van Gezien van de Riet.
vlnr: Roberto Calzadilla, Rogelio Mayta en Luis Oporto

Zo’n kleine 500 kunstwerken van mij werden overgedragen aan Bolivia. Ja, ik kan dat in zijn volle betekenis schrijven: aan Bolivia, aan de bevolking van dat land. Bolivia, waar ik zoveel van ging houden, waar ik ruim tien jaar woonde en werkte.

 

Rogelio Mayta en Luis Oporto tonen het document van de overdracht

Rogelio Mayta en Luis Oporto tonen het document van de overdracht

De ceremonie vond plaats in het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Dit ministerie droeg mijn werken over aan de Fundación Cultural del Banco Central de Bolivia. Onder de kleurige vlaggen werden de handtekeningen gezet.
Het werk gaat bewaard worden op de mooiste plek, temeer vanwege de visie van de Fundación Cultural, waarover later meer. Het is een grote eer. Ik ga naast mijn schoenen lopen.

 

Schilderijen in het Ministerie van Buitenlandse Zaken

Schilderijen in het Ministerie van Buitenlandse Zaken

In de prachtige zaal Tiahuanacu van het Ministerie waren schilderijen op ezels gezet.

 

Een tafel met illustraties

Een tafel met illustraties

Op een tafel lagen brochures met mijn illustraties, en aquarellen voor diaseries en video. Het materiaal geeft een beeld van de inheemse volken van Bolivia.

 

Journalisten aan het werk

Journalisten aan het werk

 

Roberto Calzadilla Sarmiento, Ambassadeur van Bolivia in Nederland

Roberto Calzadilla Sarmiento, Ambassadeur van Bolivia in Nederland

Roberto Calzadilla Sarmiento, Ambassadeur van Bolivia in Nederland, had persoonlijk gezorgd voor een veilige overtocht.
Citaten uit zijn verhaal:

“Mevrouw Van de Riet heeft tien jaar in Bolivia gewerkt als sociologe. Het is goed om in herinnering te brengen dat zij in 1981 Lucila de Morales heeft ontmoet, de voorzitster van de jonge Boerinnenbond ‘Bartolina Sisa’. Gezien maakte toen een tekening voor een affiche over de bijeenkomst waar Lucila de Morales het woord voerde.

 

dibujo Lucila de Morales en Holanda, 1981

Lucila de Morales en Holanda, 1981

Daarna ging Gezien naar Bolivia waar ze ook uitgebreid heeft samengewerkt met de Huisvrouwenfederatie van La Paz. Gedurende haar verblijf heeft ze zich ingeschreven bij de Kunstacademie van La Paz, om haar kunst verder te ontwikkelen.”

“Ik geloof dat dit een spoor is dat de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking in Bolivia heeft achtergelaten, deze verbondenheid om steun te geven aan de verschillende sociale organisaties.
De echtgenoot van mevrouw Van de Riet heeft gewerkt in de restauratie van de archieven van de Mijnwerkersvakbond van Bolivia, want tijdens de jaren van de militaire dictatuur was deze vakbondsgeschiedenis van de mijnwerkers verloren gegaan.”

 

Schilderij mijnwerker, olieverf op geprepareerd papier

Mijnwerker, olieverf op geprepareerd papier,1988, 43x43cm, door Gezien van de Riet

“Dit Nederlandse echtpaar heeft dus een sterke verbondenheid met Bolivia getoond. Zij voelden zich onderdeel van ons veranderingsproces.”

“Het stemt ons tevreden om hieraan een bijdrage te hebben gegeven. Dat is ook een voorbeeld van de “diplomatie der volken”.

 

Rogelio Mayta, Minister van Buitenlandse Zaken van Bolivia

Rogelio Mayta, Minister van Buitenlandse Zaken van Bolivia

Rogelio Mayta, Minister van Buitenlandse Zaken van Bolivia, sprak:

“Zoals zoveel personen geboren in andere breedtegraden, werd Gezien van de Riet verliefd op Bolivia en de Bolivianen. Ons doel van de sociale strijd werd ook haar levensdoel. En jarenlang was zij samen met ons in ons streven van de opbouw van onze Plurinationale Staat – sinds de eerste stappen waarin dit nog een embrionaal idee was.
Welnu, Gezien heeft ons haar werk nagelaten, of dat deel van haar werk dat de Bolivianen weergeeft, in verschillende activiteiten, op verschillende momenten. Door haar kunst laat ze ons onszelf zien, door een Europese bril. Maar met de bevriende blik van iemand met een warm gevoel, uitgedrukt in schilderijen en aquarellen, ook via onze eigen kunstvormen, en ook met een pedagogisch doel, door middel van heel veel illustraties.”

“Door middel van deze kunst kunnen we in zekere zin de interculturele diplomatie gestalte geven.”

“Mij rest slechts Gezien op afstand te bedanken omdat ze ons in de weg die ons volk heeft afgelegd enkele jaren heeft vergezeld, en lief en leed heeft gedeeld, en in zekere zin ook een Boliviaanse was, door middel van haar kunst. Duizendmaal dank!”

 

Luis Oporto Ordóñez, President van de Culturele Stichting van de Centrale Bank van Bolivia

Luis Oporto Ordóñez, President van de Culturele Stichting van de Centrale Bank van Bolivia

Luis Oporto Ordóñez, President van de Culturele Stichting van de Centrale Bank van Bolivia, wijst op de grondwet (2009), die stelt dat Bolivia de plicht heeft om het cultureel patrimonium van het Boliviaanse volk vast te leggen, te bewaren, te restaureren, te verspreiden en te bevorderen. Dit is de missie van de Culturele Stichting.
Plurinationale Staat Bolivia betekent dat eigen culturen behouden kunnen blijven. De verschillende inheemse volkeren hebben recht op zelfbestuur binnen het raam van één staat.
De huidige regering is gebaseerd op de volksorganisasties.

 

Logo van de Culturele Stichting van de Centrale Bank van Bolivia

Logo van de Culturele Stichting van de Centrale Bank van Bolivia

Luis Oporto:

“Het oeuvre dat we hier zien, gerepatrieerd uit Nederland (…) is afkomstig van de kunstenares genaamd Gezien van de Riet.”

“Altijd heeft ze samengewerkt met de sociale bewegingen, zoals de Boerinnenbond ‘Bartolina Sisa’. Altijd was ze er bij en ze heeft een oeuvre nagelaten dat nu ook geregistreerd moet worden.

 

Muurschildering ‘Van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat’ in het Hospital Holandes, El Alto, Bolivia

Muurschildering ‘Van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat’ in het Hospital Holandes, El Alto, Bolivia, door Gezien van de Riet, Alberto Medina en Filhy Torrelio, 1997

Het is een oeuvre mede bestaande uit een muurschildering, die een illustratie is van de wil van de Plurinationale Staat om de gezondheid van de Bolivianen te beschermen. Die muurschildering van Gezien van de Riet bevindt zich in het Hospital Holandes (Nederlands Ziekenhuis nabij La Paz, in El Alto).”

 

In de wachtkamer van het Hospital Holandes

In de wachtkamer van het Hospital Holandes

“Zeer binnenkort zal het Nationaal Kunstmuseum haar werk exposeren, zodat de hele Boliviaanse bevolking het kan bewonderen.”

Oporto kondigde vast aan dat het Museo Nacional de Arte, Nationaal Kunstmuseum, eind dit jaar mijn werk zal exposeren, “zodat de hele Boliviaanse bevolking het kan bewonderen.” Dit laatste is bijzonder, de Fundación Cultural is van mening dat cultuur er voor iedereen moet zijn. Daartoe worden ook reizende tentoonstellingen georganiseerd. Het Museo Nacional de Arte, het ‘Rijksmuseum’ van Bolivia, valt onder de Fundación Cultural.

Oporto memoreerde eveneens het werk van Jeroen Strengers:

“Jeroen Strengers was degene die het herwinnen van dit historisch erfgoed van de Mijnwerkersbond heeft gerealiseerd, dat met de dictatuur van García Meza praktisch was verdwenen.”

“Hij maakt deel uit van dat leger van archivarissen die wij hebben geregistreerd in het Biografisch Woordenboek van Archivarissen van Bolivia, uitgegeven door het Vicepresidentschap van de Plurinationale Staat Bolivia, eerst in 2012 en daarna in 2016. In dat werk staat het project geregistreerd van het organiseren, bijeenbrengen en reconstrueren van het mijnwerkersarchief.”

Directeur van SIDIS, Jeroen Strengers, presenteert La Asamblea Popular, 2de van links, onder auspiciën van de Federatie van Mijnwerkersbonden. Rechts Edgar Ramirez, voorzitter van de Federatie van Mijnwerkersbonden.

 

Jeroen Strengers, Luis Oporto in het Archief van Comibol, 2007

Jeroen Strengers, 2de van links, met Luis Oporto, 2de van rechts, in het Archief van Comibol, 2007

De drie sprekers hadden er werk van gemaakt. Hun woorden hebben ons diep geraakt, juist omdat onze intenties zo goed werden begrepen, juist omdat wij de sociale bewogenheid proefden van de Fundación Cultural die ons ook dreef. Hun waardering is onvergetelijk. Bij het zien van de video waren we beiden ontroerd.

Aanwezig waren ook Fredy Mamani, Viceminister van Buitenlandse Zaken van Bolivia, en Iván Castellón, Directeur van net Nationaal Kunstmuseum van Bolivia.

 

Gregoria Reina Vallejos, de Secretaris Onderwijs van de Nationale Bond van Indiaanse Boerinnen van Bolivia ‘Bartolina Sisa’ met Luis Oporto met de brochure en het schilderij

Gregoria Reina Vallejos, de Secretaris Onderwijs van de Nationale Bond van Indiaanse Boerinnen van Bolivia ‘Bartolina Sisa’ en Luis Oporto met de brochure en het schilderij

Nog een extra verrassing: de Confederación Nacional de Mujeres Campesinas de Bolivia ‘Bartolina Sisa’ (Nationale Bond van Boerinnen) was ook present. Hun eerste brochures heb ik geïllustreerd. Zie verhaal in mijn blog 16: www.gezienvanderiet.nl/blog-es

 

Eerste brochure van Bartolina Sisa

Eerste brochure van de Nationale Bond van Indiaanse Boerinnen van Bolivia ‘Bartolina Sisa’, 1985

Gregoria Reina Vallejos, de Secretaris Onderwijs, vertegenwoordigde de bond, samen met andere leden. Haar shawl was getooid met het embleem van de bond, Bartolina Sisa, geboren in 1750. Bartolina was een legendarische strijdster tegen de spaanse overheersing. Wegblokkades werden toen al georganiseerd door de inheemse bevolking.

 

vlnr: Roberto Calzadilla, Rogelio Mayta, Gregoria Reina Vallejos en Luis Oporto met het document van overdracht

vlnr: Roberto Calzadilla, Rogelio Mayta, Gregoria Reina Vallejos en Luis Oporto met het document van overdracht

 

Mirando a ilustraciones

De izq. a der. Gregoria Reina Vallejos, Rogelio Mayta, Iván Castellón, Director del Museo Nacional de Arte, David Aruquipa

 

vlnr: Roberto Calzadilla, Iván Castellón, Directeur van het Nationaal Kunstmuseum van Bolivia Rogelio Mayta, Luis Oporto en Gregoria Reina

vlnr: Roberto Calzadilla, Iván Castellón, Directeur van net Nationaal Kunstmuseum van Bolivia, Rogelio Mayta, Luis Oporto en Gregoria Reina Vallejos

 

vlnr: leden van de ‘Bartolinas’, Gregoria Reina Vallejos, David Aruquipa, Luis Oporto

vlnr: Twee leden van de ‘Bartolinas’, Gregoria Reina Vallejos, David Aruquipa, Luis Oporto en anderen

 

David Aruquipa met twee schilderijen

David Aruquipa met twee schilderijen

David Aruquipa, van de Culturele Stichting van de Centrale Bank van Bolivia, bemiddelde het proces van overdracht op stimulerende en doeltreffende wijze. Ook verzorgde hij de foto’s van de overdracht. Ik ben hem dankbaar voor alles wat hij gedaan heeft.

Illustraties
Ik heb geprobeerd om van de illustraties kunst te maken waarin de indiaanse bevolking het onderwerp zou zijn, waarin zíj de hoofdrol speelden.

 

Uit ‘Zwangerschap’, het echtpaar, aquarel, 20x30cm, Gezien van de Riet

Uit ‘Zwangerschap’, het echtpaar, aquarel, 20x30cm, Gezien van de Riet

Ik deed mijn uiterste best en hoopte dat mijn illustraties hun zelfbeeld zou versterken in de strijd voor een rechtvaardige maatschappij. Ik streefde naar een esthetisch niveau waar mensen van zouden kunnen genieten. Op die manier zou ik een kleine bijdrage kunnen leveren.

 

Uit ‘Zwangerschap’, ernstig gesprek, aquarel, Gezien van de Riet

Uit ‘Zwangerschap’, ernstig gesprek, aquarel, 20x30cm, Gezien van de Riet

De gangbare kunst was niet bedoeld voor de inheemse bevolking. Zij werden zelden als levensechte mensen afgebeeld. Echter, wanneer mensen op een ware en mooie manier worden weergegeven is herkenning mogelijk en kan liefde en trots worden opgewekt. Dit was mijn drijfveer, al ik moest nog veel leren.

Gezien van de Riet bij een feest op de Altiplano

Gezien van de Riet woont een feest bij op de Altiplano

Zo ging ik als sociologe naar Bolivia en keerde als kunstschilder terug.


Exposities:

Kunstzaal van Heijningen. 20 mei – 16 juni. Open: woensdag t/m zaterdag van 12.00-17.00 uur en zondag van 13.00 – 17.00 uur. www.kunstzaalvanheijningen.nl 

Museum Møhlmann. ‘De Meesterhand’, Het schilderen voorbij. Het aanzien van (mijn) 1956.
3 april – 31 juli. Appingedam. Open: Vrijdag, zaterdag, zondag van 13.00 tot 17.00 uur.
https://www.museummohlmann.nl/

Museum Møhlmann, Onafhankelijke Realisten Tentoonstelling, eind september – eind december.

Museo Nacional de Arte, eind 2022, La Paz, Bolivia. Later meer.


 

Als sociologe naar Bolivia, als kunstschilder terug.

Het is 2022
Ruim tien jaar werkte ik als sociologe en illustrator in Bolivia in nauwe samenwerking met de inheemse bevolking en beleefde prachtige avonturen. Ik maakte zo’n 500 tekeningen, aquarellen en schilderijen.

Ambassade van Bolivia: Gezien van de Riet draagt kunstwerken over voor het Boliviaanse volk.o Minero Bolivia), Gerda Dommerholt (Servicio Técnico Holandes Bolivia), 10 de marzo de 2022.

Ambassadeur van Bolivia, Roberto Calzadilla, Gezien van de Riet, Jeroen Strengers (Mijnwerkers Archief Bolivia), Gerda Dommerholt (Servicio Técnico Holandes, Bolivia)

Die gaan nu naar de collectie van de Fundación Cultural van de Centrale Bank van Bolivia. Deze Fundación beheert het Nationaal Museum en ontplooit veel activiteiten. Het idee is dat cultuur er niet alleen voor de elite is maar voor het hele Boliviaanse volk. Het is een geweldig onderkomen voor mijn kunstwerken, een grote eer!

Het was 1981
Lucila de Morales, voorzitster van de nog jonge boerinnenbond, de Federación Nacional de Mujeres Campesinas de Bolivia ‘Bartolina Sisa’ (1980), kwam naar Nederland om te spreken tijdens festiviteiten rond 1 Mei.

 

illustratie Lucila de Morales in Holland, 1981

Lucila de Morales in Holland, 1981

Ze vertelde over de wegblokkades, de strijd voor democratie, over de situatie van de boerinnen. Later meer over de Federatie, kortweg Bartolinas genoemd.
De Werkgroep Bolivia, die haar bezoek had georganiseerd, vroeg mij haar te tekenen voor een flyer. Toen kon ik niet vermoeden dat dit tekeningetje mijn leven een wending zou geven.

Het was 1984
De democratie was teruggekeerd in Bolivia. De vluchtelingen keerden eveneens terug. Op hun uitnodiging kwam ik te werken in Bolivia. Als sociologe was de bedoeling.
En toen was daar het tekeningetje van 1981…

 

tekening van Lucila de Morales

Lucila de Morales, eerste voorzitster van de Bartolinas

Lucila vroeg of ik de eerste brochure van de Bartolinas wilde illustreren. Het leek me geweldig! Maar ik? Een Hollandse, een vreemdelinge? Hoe voorkwam ik projectie van mijn eigen cultuur op die van de Indiaanse bevolking?

Participatie
Er was maar één garantie: maximale participatie van hun kant. Ik moest vooral vragen stellen zodat hun eigen ideeën in tekst en beeld zouden komen.

 

Tekening van een Moeder met kind op de Altiplano

Moeder met kind op de Altiplano. Naar een foto van Fernando Soria.

Ik moest met hen mee het land in, naar de plekken zelf, en de mensen om hulp vragen. Als deskundige in onderwijs had ik ervaring in het stimuleren van deelname van volwassenen. Vragen stellen was daarbij belangrijk. Verder had ik wat lessen in modeltekenen gevolgd en durfde het wel aan.

Contract
Na een tijdje vroeg de boerinnenbond een contract voor mij aan als coöperant bij SNV, die betaald werd door het Ministerie van Ontwikkelingssamenwerking van Nederland. Dat gaf stabiliteit.

Het land in
Een van de leidsters nam mij mee naar haar huis in de provincie Aroma. Zo kon ik daar uitgebreid tekenen en fotograferen, binnen en buiten, het gezin, de akker, het vee.

Tekening van Een werkdag, de ochtend

Een werkdag, de ochtend

Tekst: ‘Een werkdag’ (ochtend), ‘om 4 uur: opstaan. om 5 uur koken. om 7 uur: aan het werk.’ ‘Is koken geen werk dan? Wie doen het?

illustratie van Samenwerken op de akker

Samenwerken op de akker

 

illustratie Het meisje haalt water

Het meisje haalt water

 

Tekening Het meisje hoedt de schapen

Het meisje hoedt de schapen

Tekenaar, man, vrouw?
De vrouwen zagen mij niet als sociologe maar als tekenaar. En op het eerste gezicht, met dat korte haar van mij, was ik nu een man? een vrouw? Het gaf niet, ze zagen me tekenen en vonden dat leuk.
Zo kwam ik, samen met een leidster van de boerinnenbond, in afgelegen oorden, móest overnachten in het beste bed van gastvrije gezinnen, liep tot in de late avond op de vrieskoude Altiplano, de hoogvlakte van 4000 meter hoog, met boven me de stralende sterrenhemel. Sliep daarna samen met de voorzitster op de grond, tot grote hilariteit van de groep die nog maar even bleef zitten.

Mensen tekenen
Vergaderingen en cursussen waren voor mij heerlijke tekenuurtjes. Ik was verslingerd geraakt aan het arceren. Later kon ik de tekeningen gebruiken voor de brochure.

 

Tekening van Onderonsje

Onderonsje

 

Tekening van In gedachten

In gedachten

 

Tekening van Aandachtig

Vol aandacht

 

Illustratie van notuliste

Wat moet ik doen als notulist?

Tekst: ‘Wat moet ik doen als notulist? Wat wordt er verwacht van een leidster, en van de leden?’

Illustratie van Sexuele voorlichting

Sexuele voorlichting

Gezondheid: ‘Wat zou dat zijn? Ik plas bloed.’ ‘En nu, wat moet ik doen nu José er van door is?’ ‘Waarom schamen we ons voor onze menstruatie? Is het soms niet natuurlijk? Hoe voorkomen we dat onze dochters zo moeten lijden? Zouden onze jongeren niet goed geïnformeerd moeten worden?’

Nachtelijk avontuur
Eens reisden we met de trein naar het zuiden en stopten in het stadje Uyuni. Het was middernacht, ijskoud, ingepakte bomen, geen mens meer op straat. We bonkten op deuren, tot slot ging er een open, de herbergier wees naar links, rende terug naar zijn slaapkamer. We grepen een stapel dekens, sliepen wat uurtjes, toen naar de eerste trein, wachtten op het perron, donkerblauwe ochtendschemering, een vrouw verkocht hete, zoete maisdrank, ook warme in olie gebakken buñuelos, denk aan oliebollen, maar dan luchtig en veel lekkerder, met knapperig deeg. Ze snoot haar neus in haar schort. Een schilderij in mijn herinnering.

Illustratie van discriminatie

Ze wil naar een vergadering, maar...

De teksten logen er niet om. ‘Als je naar de vergadering gaat is het beter dat je niet terug komt!’ ‘Maar vriend, zij heeft daar ook recht op.’ Ze staat achteraan en probeert wat te zeggen: ‘Compa…’ maar er klinkt: ‘Haha, nee toch! Ze kan niet eens praten!’

Gevaar en moed
Bekende, wereldwijde, schrijnende verhalen. Moedig waren de vrouwen die dit aankaartten. De Bartolinas namen deel aan gevaarlijke wegblokkades, ook ten tijde van de dictatuur, en dan, ja dan was het pijnlijk te moeten ervaren dat ze door hun eigen mannen werden gediscrimineerd. Moedig ook waren de mannen die hen steunden. Hun bijval was niet overbodig.

Illustratie van de strijd van Las Bartolinas

Congressen, demonstraties en hongerstakingen deden de dictatuur van Banzer vallen (1978)

Tekst: ‘Participatie.’ ‘Congressen, protestmarsen, hongerstakingen.’
‘Wanneer werd de Nationale Federatie van Boerinnen van Bolivia opgericht?’ ‘Welke manieren van strijd hebben we?’ ‘Waarom moesten we de weg blokkeren?’ ‘Hongerstakingen.’

De belangstelling voor de boerinnenbond was groot.

Illustratie: “Compañeras…”

“Compañeras…”

Door zo duidelijk te zeggen wat er mis was is er sindsdien veel veranderd. Ook de brochure deed haar werk. Tijdens een van de bijeenkomsten zaten twee boeren voor me. De ene las voor aan de een andere: waarom was er geen gelijkheid in het onderwijs voor jongens en meisjes? Ik spitste mijn oren. ‘Ja, meisjes moeten ook naar school’, was zijn antwoord. Waarop de andere boer instemmend knikte. En ik was er blij mee.

Illustratie voor Omslag Nuestra vida, nuestra organización 2

Omslag Nuestra vida, nuestra organización 2

 

De tropen
Het leven in de tropen verschilde sterk met dat van de Altiplano. Een andere brochure was nodig.

Tekening van Luisteren en schrijven

Luisteren en schrijven

 

Tekening van Baby's doen altijd mee

Baby's doen altijd mee

 

Tekening van Wat zou ze vertellen...

Wat zou ze vertellen...

Ook in de tropen waren bijeenkomsten en cursussen, zodat ik de ene vrouw na de andere kon tekenen.

Tekening van Wat zou ze vertellen...

Wat zou ze vertellen...

 

Tekening van Herkenning?

Herkenning?

 

Tekening van Het was heel warm

Het was heel warm

Leidsters namen me mee naar ver afgelegen oorden.

Illustratie van Een keuken in de tropen

Een keuken in de tropen

Tekst: ‘Een werkdag. Opstaan en water halen, ontbijt klaarmaken.’

Poseren
Mensen toonden hun dagelijkse doen en laten, ze poseerden voor allerlei situaties. Ze deden het met overgave en de nodige hilariteit, het was immers voor hun eigen brochure. ‘Teken die eend met kuikens erbij!’…

Illustratie van Rijst pellen en praten over de boerinnenbond

Rijst pellen en praten over de boerinnenbond

Tekst: 'De oplossing' 'We hebben zoveel problemen! Wat kunnen we doen comadre?'  'Het beste is je te organiseren.'

Veel huishoudelijke taken werden buiten verricht. Door de open terreinen was er gemakkelijk contact, zoals hier, bij het pellen van rijst. Dit was anders dan op de Altiplano waar de boederijtjes waren omheind.

Illustratie van Middag- en avondtaken, sigaretjes draaien...

Middag- en avondtaken, sigaretjes draaien...

Tekst: ‘De middag en de avond’ ‘Kleren wassen.’ ‘Koken.’ ‘In de avond: sigaretten maken…’ ‘Wanneer rust je uit? Als ons werk betaald zou worden, zouden onze landbouwproducten niet veel duurder zijn? Dus, wie profiteren van ons werk?’ Goeie vraag…

Het sigaretje
Ik was gestopt met roken. Na het vallen van de avond draaide de gastvrouw een sigaretje voor me van eigen tabaksbladeren, terwijl ik tekende. Het sigaretje op de tekening, nee, nee, hoe zou ik kunnen weigeren en de gastvrouw beledigen...
Er was altijd teveel om te tekenen. Alleen al zo’n boom met wasgoed er in, de schommelstoel van leer aan een boomstam, en mensen, die met zoveel plezier meewerkten. Het maakte me zielsgelukkig, ontberingen deerden niet.

Illustratie van Van meisje tot vrouw. Waarom kan ik niet naar school?

Van meisje tot vrouw. Waarom kan ik niet naar school?

Van jongs af aan vooroordelen. Tekst: ‘Van meisje tot vrouw.’ ‘Ik heb mijn dochter vrouw…’ ‘Waar kan mijn kleindochter nu goed voor zijn?’ ‘Waarom kan ik niet naar school?’ ‘Je lijkt op een man! Marimacho!’

Illustratie van Onze organisatie

Onze organisatie

Tekst: ‘Onze organisatie.’ ‘Laten we onze organisatie van vrouwen oprichten. Ja, goed idee.’ ’Waarom is de organisatie van boerinnen opgericht? Is onze organisatie tegen de mannen? In welke kwesties kunnen we met de vakbond van mannen samenwerken?’ ‘Waarom organiseren we ons? Om te leren. Om betere prijzen te eisen.’

Het is 2022
De strijdbare Bartolinas hebben enorm veel bereikt. Terugkijkend ben ik verbaasd over de veelzijdigheid van hun programma, bewonder ik hun moed. Wat goed gewerkt heeft is hun keuze voor een combinatie die niet de gemakkelijkste was.
Enerzijds de strijd tegen de onderdrukking van vrouwen en, later, het streven naar volledige deelname in politieke, economische en sociale beslissingen.
Anderzijds de samenwerking met de boerenbond in de strijd voor verbeteringen.
Bijzonder was dat deze boerenbond, waar de Bartolinas deel van uitmaakten, hen vanaf het begin steunde. Ook dat was een verstandige keuze. De geschiedenis in vele landen toont hoe uitzonderlijk dit was.
Ik prijs me gelukkig dat ik met hen mocht samenwerken.

Foto van Confederación Bartolina Sisa’s website. Ook Radio en TV.

Confederación Bartolina Sisa’s website. Ook Radio en TV.

Enkele feiten:
• Na een lange hongerstaking van leidinggevende vrouwen uit mijnen en platteland, werd de militaire dictatuur omvergeworpen in 1978. Die dictatuur zou nog wel tijdelijk terugkomen.
• 1980: de eerste boerinnenbond in Zuid-Amerika.
• In 2007 verkregen de Bartolinas dezelfde status als de boerenbond.
• Meerdere Bartolinas bekleedden belangrijke posten in de regering van de MAS (Movimiento al Socialismo). Silvia Lazarte was voorzitster van de Van de Wetgevende Vergadering (Asamblea Constituyente).
• De Bartolinas hebben nu een eigen Radio- en TV-kanaal….

https://www.bartolinasisa.org


Nieuws

Schilderij van Daphne door Gezien van de Riet

Daphne

https://www.museummohlmann.nl/  3 april – 31 juli:
Rob Møhlmann, eigenaar, beheerder, publicist, en schepper van een prachtig oeuvre, viert zijn verjaardag met drie exposities tegelijk: zijn eigen werk en voorwerpen voor het museum, voorwerpen uit zijn geboortejaar 1956. En:
De Meesterhand. Rob had vrijmoedig om de hand gevraagd van kunstenaars betrokken bij het museum. Van mij kreeg hij beide handen:

Schilderij van Zelfportret met boom

Zelfportret met boom

De volgende blog gaat verder met 'Tekenen en schilderen in Bolivia'.

 

Over Rembrandts schouder kijken terwijl hij schilderde? Wie wil dat niet! Zo dicht bij diens schilderpraktijk komen? Ernst van de Wetering heeft het gewaagd in zijn boeken Rembrandt. The Painter at Work en Rembrandt. The Painter Thinking.

Hij heeft natuurlijk jarenlang schilderijen van Rembrandt bestudeerd om te bepalen of het een ‘echte Rembrandt’ was. En ook had hij naast kunstgeschiedenis een academische opleiding tot beeldend kunstenaar genoten. Zo was hij gewapend met schildersoog en vakkennis.

Hij was 's werelds grootste Rembrandt kenner en overleed dit jaar. 1)

Ernst Gombrich, auteur van Eeuwige Schoonheid, schreef:
“Van de ontelbare boeken over Rembrandt komt dat van Ernst van de Wetering het dichtst bij het overbrengen van iets van deze ervaring, omdat hij de eigenschappen van een getraind kenner en van een praktiserend schilder combineert.” 2)

Multidisciplinair
Hij gold als bevlogen, briljant, uniek. Zijn vertelkunst was vermaard, zijn lezingen onvergetelijk, studenten applaudiseerden spontaan voor zijn colleges. Hij wist een onderwerp te verdiepen door er andere disciplines bij te betrekken. Ervaring en beleving waren wezenlijk voor het z i e n van kunst.
Tijdens de afscheidsbijeenkomst vertelde een voormalig studente over een kunstreis naar Rusland:

"In de voorbereiding gingen we ons ook verdiepen in de Russische literatuur en muziek. Op reis door het land moesten we een keer allemaal uit de bus stappen, ‘in the middle of nowhere’. ‘Kijk goed om je heen’, was de opdracht. Maar het regende! Toch, het moest, in die regen, hier en daar lag nog wat sneeuw en stond er een groepje berken. Echt geen pretje. Maar later in het museum waren we zielsdankbaar, we zagen de Russische impressionistische landschappen met andere ogen, de beleving was zoveel intenser! Je zág ook meer!"

Aleksej Savrasov. De roeken zijn teruggekeerd, 1879, olie op doek, 62x49,5cm

Vertelkunst
Ik herinner me de lezing over ‘Rembrandt en het licht’ nog heel goed. Van de Wetering vertelde dat wel gedacht werd dat Rembrandt’s beroemde licht-donker te maken had met diens jeugd. Immers, groeide hij niet op in een molen, in het halfdonker vanwege de kleine raampjes?
En toen werd ons verzocht naar het licht in de enorme zaal te kijken. Dat was een wonderlijk ervaring, lampen in allerlei soorten, bovendien scheen er licht door de ramen. Na een paar minuten was het gehoor als een geploegde akker die gretig het verhaal over lastige kwesties absorbeerde. Zoals de getalsmatige afname van invallend licht in een kamer, kennis die toentertijd in handboeken voor schilders te vinden was.

 

Kamerlicht. Illustratie in Van Hoogstraten’s Inleyding

 

Rembrandt. Een geleerde bij een raam (een studie in ‘kamerlicht’), 1631. Paneel, 60,8x47,3cm

Rembrandt aan het werk
Begin deze eeuw verscheen Rembrandt. The Painter at Work. Ik las het in één adem uit en schreef er artikelen over voor het kunstblad Palet. 3) Voor de foto’s moest ik bij Van de Wetering zijn en zo ontstond het eerste contact.

Rembrandt. The Painter at Work

Het boek maakt je bewust van het proces van waarnemen en weergeven. Met stijgende verbazing las ik over de schilderspraktijken in de Hollandse Gouden schildereeuw. Het kennisniveau van de schilders was uitzonderlijk hoog.

Ruimte
Creëren van een geloofwaardige illusie van de werkelijkheid, dat was het streven in de klassieke traditie. Plasticiteit, juiste proporties, een geloofwaardige huidskleur, ja, talloze aspecten moesten door de kunstenaar worden beheerst. Lineair en atmosferisch perspectief waren top uitvindingen geweest. Een illusie van werkelijkheid op een plat vlak bleek mogelijk te zijn!

Dirck Jacobsz. A Group of Guardsmen,1529. Photo credit: Wikipedia

In november dit jaar zag ik de expositie in het Amsterdams Rijksmuseum van portretten uit de Renaissance, Vergeet me niet / Remember Me. Daarna bezocht ik de grote zaal met Vermeer, Rembrandt, Frans Hals.

Frans Hals en Pieter Codde. De magere compagnie, 1633-1637. Photo credit: Wikipedia

Beduusd stond ik stil, wat was hier aan de hand? Het moest de verbazingwekkende ruimtelijkheid in de 17de eeuwse schilderijen zijn! Wat een verschil met een eeuw ervoor! Wat een grote schilderkunstige sprong!

Lucht
Speciaal in de Noordelijke Nederlanden waren nieuwe middelen voor het oproepen van ruimte ontwikkeld, bijvoorbeeld het aanwenden van de ‘dikte der lucht’. 4) Zo werd het genoemd, lucht die zich zelfs op korte afstand als een lichaam vormde tussen de verschillende voorwerpen. Dat dit toentertijd werd ontdekt verbaast me nog steeds. Andere ‘trucs’ waren variabele ruwheid van het verfoppervlak, afwisseling van scherpe en zachte contouren, het plaatsen van een hondje, diagonaal, langszij of de ‘diepte’ in…

Rembrandt, De Nachtwacht,1642. Photo credit: Wikipedia

Vooral Rembrandt paste veel technieken toe, zoals de Nachtwacht toont. Kijk even naar het hondje, rechts in de schaduw. Ook de schikking van de figuren maakt het levensecht, inderdaad zeer ruimtelijk. Kortom, de mensen ademen, de Nachtwacht ademt.
De inzichten van die tijd zijn nog steeds waardevol voor hedendaags realisme, zeker bij gebruik van foto’s, omdat deze ongewild tot ‘platte’ schilderijen kunnen leiden.

Eenwezich
Dan het schaakbord. Ik hoor een docent nog zeggen dat je een schilderij kon verlevendigen door contrasten in een soort schaakbord te plaatsen. Deze opvatting stamt meer uit de traditie van abstract schilderen. In Rembrandts tijd was een schaakbord opstelling uit den boze. Immers, het oog zou dan alle contrasten een voor een lezen en van het schilderij een optelsom maken. Zeker waar mensen in allerlei onderlinge relaties werden verbeeld moest dat niet. Nee, beperk de afwisseling van licht-donker, zet minder sterke lichten tegen de lichte, dan schijnen de sterke des te meer, en andersom. Het hoofdonderwerp moest duidelijk zijn en daar zou een scherp contrast juist helpen. Zo kreeg je een ‘eenwezich’ schilderij, één wezen waarvan alles onder één compositorische greep viel. Met andere woorden: je moest het beeld in één oogopslag zien. Rembrandt werd hierom door zijn tijdgenoten bewonderd. 5)

Rembrandt, Oude man in een leunstoel, 1652, 111x88 cm. Photo credit: Wikipedia

Verbeelding
Was de spontane schildershand van Rembrandt en andere groten een manifestatie van vitaliteit of temperament? Doel op zich? Handelsmerk? Dit is vaak het idee, maar nee, meent Van de Wetering, bij Rembrandt en andere grote kunstenaars met een spontane hand ervaar je de spontaneïteit niet als opzettelijk doel, maar als een overduidelijk en integraal deel van hun kunstzinnige bedrevenheid. Het dient meer specifiek een heel andere factor in hun kunstenaarstalent, misschien de belangrijkste van allemaal: de verbeelding.” Die kon Rembrandt vorm geven door een vakbekwaamheid die nu nog moeilijk te vatten is, vakbekwaamheid verkregen door experimenten en eindeloze oefening van jongs af aan. Van de Wetering: “Met grote kunst (…) lijkt het dat er een machtig beeld aan de wortel van het hele proces ligt. De kunstenaar lijkt (…) te bewegen binnen in dat beeld terwijl hij aan het werk is. Hij is wat hij maakt.” 6)
Na lezing van het boek schreef ik hem dat ik graag meer informatie wilde over de zeventiende eeuwse ideeën. Waar kon ik die vinden? Nog even wachten en ik kreeg nog ongepubliceerde teksten te lezen en uitnodigingen voor lezingen en boekpresentaties.

Etsen, schilderen, en kamperen bij de drukker
Toen in 2008 mijn boek Gezien van de Riet. In ’t leven vindtment al uitkwam, stuurde ik een exemplaar naar Van de Wetering. Een atelierbezoek volgde. Hij kwam binnen, zwaaiend met een ets in z’n hand. Die had hij nog op de kunstacademie gemaakt.

Ernst van de Wetering. Etstekening maken op de knie.

Het is een grappige voorstelling, vloeiend, los en toch raak getekend. Op zijn knie ligt een etsplaat waarop hij knie, voeten, handen, en de etsplaat zelf, tekent. Een tekening van tekenen.

Links: houd je de ets op de kop dan zie je wat hij zelf zag toen hij de tekening maakte. Wacht, de ets wordt afgedrukt in spiegelbeeld. Dus hij moet nog horizontaal gedraaid worden.
Rechts: dit moet de voorstelling zijn die hij naar de waarneming had getekend.

Hij schilderde ook, en eens namen we samen deel aan een expositie. Onze schilderijen waren te groot voor een personenauto. Nu kwam het goed uit dat we naast de liefde voor schilderkunst ook die voor kamperen deelden. Met zijn kampeerbusje brachten we alles weg en met onze caravan haalden we het weer op.
Dat busje diende ook als hotel bij de drukkerij in Zeist. Hij moest de drukproeven van het laatste boek van het Rembrandt Research Project nakijken. Er was grote tijdsdruk, daarom wilde hij in de drukkerij overnachten. Dat kon echt niet, vandaar het busje.

Rembrandt de denker
In 2016 verscheen Rembrandt. The Painter Thinking.

De rijke schat van de zeventiende eeuwse kunstpraktijk werd systematisch uitgediept - Courbet zou er van hebben gesmuld.
Kunsttheoretische traktaten en schilderpraktijken kwamen tevoorschijn werden met elkaar in verband gebracht. Er ontstond een verbijsterend beeld van doordachte schilderpraktijk.

Karel van Mander en Het Schilder-Boeck 1604

Het Schilder-boeck
In 1604 verscheen Het Schilder-boeck van schilder en dichter Karel van Mander, die in de voetsporen van Vasari trad. Het boek was één van de cruciale bronnen voor de kennis over Rembrandt en zijn tijdgenoten. De invloedrijke kunsthistoricus Hessel Miedema, internationaal gerespecteerd, schreef in de laatste decennia van de twintigste eeuw meerdere studies over Van Mander. Hij zag het boek als een didactisch gedicht, vooral van literaire aard, duidelijk bedoeld voor de kunstliefhebber en van nauwelijks enige betekenis voor (beginnende) kunstenaars. Eigenlijk ging het om het oppoetsen van kennis die toch al aanwezig was.
Nu is het vreemde dat het eerste deel van Het Schilder-boeck juist vol stond met adviezen en criteria, een waar handboek voor schilders. Het was zelfs onder de titel gedrukt…

Het Schilder-Boeck
Waer in voor eerst de leerlusti-
ghe Jueght den grondt der
Edel VRIJ SCHILDERCONST in
Verscheyden deelen Wort
voorghedraghen

Meer dan 10 hoodstukken behandelden onderwerpen als uitbeelding van menselijke gevoelens, landschap, vee, gereflecteerd licht, textiel, draperie, hoe verf aanbrengen….
Er kwamen heel concrete adviezen aan bod, zoals:
• Fluweel suggereren? Schilder het hoge licht vlak bij de contour.
• Weerspiegeling van een donkere vorm in het water? Maak het lichter dan de vorm zelf.
• Tin: ietsje blauwer dan zilver.

Diepere betekenis van eieren
Een hilarisch voorbeeld illustreert Miedema’s misvatting. Het betreft een simpele instructie voor het tekenen van het menselijk hoofd, een eivormig schema met een kruis erin, in allerlei standen. Dergelijke schema’s waren gebruikelijk in die tijd.

Schema voor het tekenen van hoofden, zeventiende eeuw

Miedema:

“De nadrukkelijke herhaling van ’t cruys’ (het kruis) lijkt duidelijk te refereren aan de Christelijke doctrine van verlossing. Het is moeilijker om te bepalen wat Van Mander precies toedichtte aan het ‘ey-rondt’, maar het lijkt me waarschijnlijk dat hij bij deze term zinspeelt op de wereld. ’tMenschen beeldt (de menselijke figuur) wordt dan de microkosmos: de gereduceerde reflectie van de wereld, maar onder het teken van Christus’ kruis.” 7)

Deze interpretatie moest krachtig worden tegengesproken, aldus Van de Wetering. Miedema’s zoeken naar een diepere betekenis had de handleiding van zijn werkelijke inhoud ontdaan.

Illusionisme
De adviezen en criteria in de handleiding waren gerelateerd aan illusionisme, zoals gezegd, het scheppen van een geloofwaardige illusie van de werkelijkheid. Vasari en Van Mander bezigden op waarderende wijze de termen ‘levensecht’, ‘natuur’ (betekent werkelijkheid).
Gombrich had al gewezen op illusionisme als hoeksteen van de Europese kunst: kunstenaars hadden technieken ontwikkeld om die illusie te verbeteren, al sinds de klassieke Grieken tot in de negentiende eeuw (met een onderbreking in de middeleeuwen).

Formerly Piero della Francesca. Ideal City. Photo credit: Wikipedia

Maar de schilderpraktijk was geen onderwerp in de kunstgeschiedenis. Die zou dan ook op dat punt herschreven moeten worden, zo zei hij.

Waerheyt
Rembrandts drijfveer was 'de waerheyt', het leven in zijn ‘meest natuurlijke beweeglijkheid’ te vangen. Als jonge schilder kreeg hij een overweldigend compliment van de gezaghebbende kunstkenner Constantijn Huygens: hij had de antieken en de grote 16de eeuwse Italianen voorbij gestreefd waar het ging om het weergeven van emoties, uitgedrukt door figuren in historische schilderijen.
Het weergeven van emoties werd zeer hoog aangeslagen in de klassieke traditie en de lof van Huygens moet een enorme stimulans geweest zijn.

Rembrandt, De thuiskomst van de verloren zoon, 1636, ets. Photo credit: Wikipedia

De ets De thuiskomst van de verloren zoon toont hoe Rembrandt had nagedacht over menselijke gevoelens, en hoe die het beste tot uitdrukking te brengen.

Blinde vlek
Handleidingen en andere 17de eeuwse bronnen uit Rembrandt’s tijd bestonden al bijna vier eeuwen. Maar de kunstschat van de atelierpraktijk bleef dus lange tijd grotendeels bedekt, uitzonderingen daargelaten. 8)
Van de Wetering wijst er op dat het illusionisme sinds Cézanne uit de gunst was geraakt, en in de 20de eeuw zelfs in de ban was gedaan. De kunstgeschiedenis richtte zich vooral op stijl en de opeenvolging van stijlen. 9) De begrippen die daarbij werden aangewend, zoals lineair en schilderachtig, veelheid en eenheid, gesloten en open vorm, waren ontstaan in de tijd dat abstractie in de kunst opkwam. Ze hoefden niet te wijzen naar welke uitbeelding van de werkelijkheid dan ook. De kunstgeschiedenis was niet gericht op ‘net echt’ en alles wat daarbij betrokken was. Het eigene van illusionisme werd een blinde vlek.

Methode
De grote verdienste van Van de Wetering is de schepping van een ongeëvenaard geschreven portret van Rembrandt als schilder. Zijn inlevingsvermogen in de schilderpraktijk moet ook te danken zijn aan een zeker natuurtalent voor kijken.

Ernst van de Wetering met een zelfportret. Photo credit: Wikipedia Trouw

Zelf tekenend en schilderend had hij geleerd waar je op moest letten. Schilderen is vooral kijkkunst. Door het jarenlange bestuderen van Rembrandts werk werd die kunst almaar verder ontwikkeld.
Maar dan nog. Rembrandt. The Painter Thinking - in de zin van schilderkunstig denkend - , wás een glibberig terrein. Scherpzinnig bestuderen, kijken, kunstzinnige intuïtie, moesten wel verbonden worden met feiten. Alleen de wetenschappelijke methode kon behoeden voor gespeculeer: natuurwetenschappelijk onderzoek, en nauwgezet analyseren van de bronnen.

Ernst van de Wetering

Door bepaalde handleidingen met elkaar te vergelijken kon gedestilleerd worden wat iedere kunstenaar toentertijd kon weten en praktiseren, en, daarmee ook waar Rembrandt er van afweek, wat hij toevoegde. Wat het kijken opleverde werd transparant onderbouwd. Laboratoriumonderzoek was daarbij essentiëel.
Een andere verdienste is dat hij de vinger legde op uitgangspunten in de kunstgeschiedenis die onderzoek naar schilderpraktijken in de klassieke traditie belemmerden.

Slot
Van de Wetering heeft als een ware ontdekkingsreiziger de zeventiende eeuwse schilderpraktijk van Rembrandt tevoorschijn gehaald, toegankelijk gemaakt. Kunstgeschiedenis bedrijven door de focus op die praktijk te richten, zoals ook Gombrich bepleitte, is met glans gelukt.
Simon Schama, zelf schrijver van een lijvig boek over Rembrandt, meende dat Rembrandt. The Painter Thinking een verbluffende prestatie was, die de hele koers van studies over Rembrandt voor vele generaties zou gaan veranderen. 10) Dat vind ik een treffende uitspraak.

Ernst van de Wetering met Carin van Nes. Photocredit VNK. CODART

Het in kaart brengen van het werk van een van de grootste kunstenaars ter wereld was titanenarbeid. De laatste jaren kampte Van de Wetering met een broze gezondheid terwijl het zesde boek van het Rembrandt Research Project nog niet af was. Hij heeft het kunnen voltooien met behulp van Carin van Nes, zijn levenspartner, die hem op alle mogelijke manieren heeft bijgestaan. Zij was werkzaam geweest op het Centraal Laboratorium voor Onderzoek van Voorwerpen van Kunst en Wetenschap waar ook het Rembrandt Research Project onderzoek liet doen. 11)
Ze was jarenlang nauw betrokken bij het werk van Ernst en volledig ingevoerd. Ze hield zich bescheiden op de achtergrond. Haar bijdrage was allerminst bescheiden.
Van de Wetering was voor mij een grote steun en stimulans. Ook ik geniet van zijn erfenis.

Noten
1) In 1968 werd Van de Wetering betrokken bij het Rembrandt Research Project (RRP) waarvan hij in 1993 voorzitter werd. Het RRP onderzocht welke schilderijen echte  Rembrandts waren. In 2014 verscheen het laatste van de zes boeken daarover. Hij was hoogleraar kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam van 1987 tot 1999.
2) Palet nr 202 en 203
3) Ernst Gombrich op de cover van Rembrandt. The Painter at Work en Rembrandt. The Painter Thinking
4) Rembrandt. The Painter at Work. Amsterdam, 2000. p. 187
5) Idem, p. 253
6) Idem, p. 276
7) Rembrandt. The Painter Thinking. p.87
8) J.A. Emmens: Rembrandt en de regels van de kunst. 1967
Bakker, Boudewijn. “Natuur of kunst? Rembrandts esthetica en de Nederlandse traditie.” In: Christiaan Vogelaar e.a., Rembrandts landschappen. Zwolle, 2006
9) Rembrandt. The Painter Thinking. p.280
10) Simon Schama op de cover van Rembrandt. The Painter at Work en Rembrandt. The Painter Thinking
11) Wat betreft restauratie vertelt Carin van Nes: “We hebben op het gebied van restauratie ethiek ook nauw samen gewerkt. Ernst is heel belangrijk geweest voor de restauratiewereld. Hij heeft gezorgd dat de opleiding voor restauratoren op een hoger niveau kwam. Het is uiteindelijk een universitaire opleiding geworden.”

Met dank aan Jeroen Strengers, Yvonne Melchers en Carin van Nes.

En:
Mijn stokpaardje: Hardnekkig taboe van De Volkskrant op realisme verdwijnt stilletjes
Nieuws: Mijn werk: in boeken, tijdschriften, sites, exposities, kunstkaart, en finales

olieverf portret van Jeroen met glas wijn

Gezien van de Riet, Proost, tempera and oil on panel, 50x80cm.

Het is ‘em!
Met mijn geliefde huisgenoot ga ik vaak de bergen in. Van de vele herinneringen liet deze
ene me niet los: Proost!
Ik gaf mezelf de opdracht voor een portret. Ja, de blik, de uitdrukking! Ik streefde naar zo groot mogelijke gelijkenis, want die uitdrukking verdween soms ineens door een miniem stipje, vooral bij de mondhoek. En ook de rest was er aan vastgeklonken. Blauwe trui? Andere kleur. Het licht? Zachter. Ik stelde me uiterst dienstbaar op om juist daardoor mijn zin te krijgen. Nu hangt het schilderij in mijn atelier.

portret van Adolf van Gelder

J. Robert. Adolphe. Fils d'Arnout Duc de Gueldres. Photo credit: fr.wikipedia.org

Een gezicht kun je zien als een landschap met glooiingen. O wee wanneer die te steil uitvallen. Dan krijg je builen en kuilen.
‘Het is ‘em, maar wat is t’ie veranderd!’ was dan het gevleugelde commentaar van mijn schoonvader. Zo’n sarcastische opmerking zou hij zeker hebben gemaakt over het bovenstaande portret van Hertog Adolph van Gelder.

Edvard Munch, Self portrait, 1882.

Edvard Munch, Self portrait, 1882. Photo credit: Meisterdrucke.nl

‘Jammer’ dacht ik bij het portret van Edvard Munch (1863-1944). Het gevoelige schilderij raakte me, maar dat kleine te lichte vlekje bij de mondhoek lijkt een bultje. Munch maakte zich bewust los van de klassieke traditie, echter, meer vrijheid betekende toch niet dat je zo’n bultje op het gezicht liet staan? Net een wrat op een kin, telkens moet je er naar kijken.

Jeremy Lipking painted Skylar at 5

Jeremy Lipking, Skylar at 5, Olieverf op canvas, 25,4x20,3cm

Voor gelijkenis is allereerst een precieze vorm noodzakelijk. Die wordt door licht en donker bepaald. Met het geestesoog worden kleuren vertaald naar hun grijswaarde. Door je oogharen kijken helpt. Een zwart-wit foto van het schilderij in wording helpt nog meer.
Jeremy Lipking is een meester in die vertaling. Ik heb hem eens kleuren zien mengen bij een demonstratie van portret schilderen. Subtiele overgangen bereikte hij snel en schijnbaar moeiteloos, ook in de warme en koele kleuren. (Zie ook mijn Blog 2, over zijn demonstratie portretschilderen).

Bertrand Desmaricaux schilderde Ange

Bertrand Desmaricaux, sketch after life, Ange, oil on linnen, 40x50cm

Of je nou eerst een uitgewerkte tekening maakt of met vlekken begint, met fijne of grove toets werkt, scherp kijken is het devies. Met precisie bedoel ik niet: heel fijn geschilderd.
Bertrand Desmaricaux maakte een schets, naar het leven, van model Ange. Gaat ze zometeen iets zeggen? Komt er een wat ironische opmerking? Hartverwarmende kleuren, trots en zwierigheid… Dit kán Hegel toch niet afkeuren? Straks meer over Hegel.

René Tweehuysen painted Cannon-ball Man

René Tweehuysen, Cannon-ball Man, 2019, oil and tempera on linen, 100x75cm

Cannon-ball Man van René Tweehuysen, is ‘vormvast met losse toets’, met aandacht voor de huid van een man op leeftijd. Zelfs de wond op het voorhoofd is weergegeven. De kanonskogel heeft een bijzondere betekenis voor de man. Het maakt dit prachtige portret uniek.

Eh, het innerlijk
De filosoof Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) zag het helemaal anders. Hij wond zich op over 'tot aan het afschuwwekkende toe gelijkende portretten', aldus Norbert Schneider in ‘Portretschilderkunst. Meesterwerken uit de Europeseportretschilderkunst 1420-1670’. *)
Schneider vervolgt, Hegel citerend:

'Schilders dienden de afgebeelde mens te verfraaien en allerlei uiterlijkheden weg te laten zodat ze “van het onderwerp het algemene karakter en de blijvende geestelijke eigenschappen opmerkten en weergaven.” Volgens deze opvatting was het geestelijke karakter het belangrijkst in een afbeelding van de mens.' (Id.)

 

portret van Hegel

Jacob Schlesinger, Portret van Georg Wilhelm Friedrich Hegel. 1831. Photo credit: nl.wikipedia.org

Dus de kunstenaar moest verfraaien, het algemene karakter tonen; was Hegel een Photoshopper avant la lettre? Mooie vrouwen, allemaal gestroomlijnd volgens het algemene karakter van de heersende mode?
Wacht, Hegel noemt ook het geestelijke karakter en blijvende geestelijke eigenschappen. Daar kan ik me wel in vinden. Echter, zonder uiterlijkheden? Realisme verafschuwen? Echt?
Hegel’s invloed op de beeldende kunst was en is groot. Na meer dan twee eeuwen is zijn geest nog steeds onder ons. In mijn schilderjeugd leerde ik al: ‘Verlies je niet in techniek, dat is doods, dom. Een goed gelijkend portret is niet zozeer kunst, alswel ambacht.’ Daar zit wat in, dacht ik toen. Per slot van rekening studeerde ik niet voor loodgieter.
‘Maar het moet ook lijken’, twijfelde ik, en dat sloeg natuurlijk op het uiterlijk.
‘Jawel, het moet lijken op het ínnerlijk’ was dan het antwoord. ‘Dat is de essentie. Tover met je intuïtie en kunstzin.'

Kirchner, Selfportrait.

Kirchner, Selfportrait. Photo credit: Wikipedia.org

'Zoek het gevoel achter het uiterlijk. Voelt die persoon rood aan? Who is afraid of red? Angst, verwarring? Maak het niet gladjes. Bovendien, wie kent over een eeuw die vrouw of man nog? En bedenk, een mooi schilderij blijft wel!’ Ja, dit soort advies kreeg je veel te horen.
Het gaat nu nog verder. Er zijn cursussen ‘intuïtief portret schilderen’, waar je ‘iets in jezelf naar boven haalt’. De geportretteerde zit er dan voor Piet Snot bij. Maar dit terzijde. Deze hedendaagse ideeën kunnen Hegel natuurlijk niet worden aangerekend.
Hoe dwingend de gevoelsontlading in het zelfportret van Ernst Ludwig Kirchner (1880 -1938) ook is, duidelijk is dat uiterlijke gelijkenis is opgeofferd aan zelfexpressie. Dat vond Kirchner geen probleem. Hij zette zich evenals Munch af tegen de klassieke traditie. Desalniettemin kan ik zijn zelfportret zeker waarderen, als uiting van zijn emoties.

Waar is het wonder?
De emoties van een ander zijn aan diens buitenkant tot op zekere hoogte wel degelijk te raden.

Caravaggio painted Medusa

Caravaggio, Detail Medusa, diameter 48cm. Photo credit: Medusa Uffizi.it

Het uiterlijk van Medusa, geschilderd door Caravaggio (1571-1610), toont duidelijk haar emotie van dat moment.
Darwin was al geïnteresseerd in emoties, die zichtbaar worden in de gelaatsexpressie. Die is van groot belang voor het overleven. Is er gevaar? Hoe kijkt die mens naar mij?

Paul Ekman developed Facial Action Coding System

Het bijzondere is: je kunt gevoelens zien. Hoe dat kan? Het zijn de spiertjes! Het gezicht heeft er ruim vijftig. Samen kunnen ze een paar duizend combinaties maken. Kijk, daar verschijnt het innerlijk leven in het uiterlijk: boosheid, verdriet, blijdschap. En de spiertjes rond mond en oog scheppen de fijnere nuances.
Mona Lisa’s beroemde glimlach berust mede op spieren in de wangen, vlak bij de mondhoeken. Ze zijn aangestuurd door zenuwen, vanuit de hersenen, het gevoel, het innerlijk.
Hier is het wonder.
De portrettist kijkt en ziet. Het portret komt tot leven!

Slechts techniek?
Pure techniek is onontbeerlijk. Komen tot de juiste proporties bijvoorbeeld. Dat is ‘gevoelloos’ meten, je ziet het onderwerp in abstracte gedaante. Zo zijn er meer basistechnieken te noemen die op zich weinig met gevoelens te maken hebben.

proporties van het gezicht

Proporties van het gezicht. Zie hobbytekenen.nl

Portretten zonder uitdrukking kunnen ontstaan door alleen maar gericht te zijn op de afmetingen. Of ook door gebrekkig te observeren. Toen ik een van mijn landschappen van een tijd terug bekeek, bemerkte ik tot mijn schrik dat ik de platheid ervan niet gezien had! Terwijl ik bij het schilderen, buiten, de mond vol had over diepte, ruimte... Ik zag daar de diepte immers! Ondanks die waarneming buiten was mij de platheid van het schilderij niet opgevallen!

Dit doet me denken aan muziek. Alles komt de oren binnen. Maar kun je de samenstelling van de klanken waarnemen? Per moment, en als deel van het geheel? Iemand die een instrument bespeelt, en vooral een bekwaam musicus, kan dat. Zo is het ook met schilderen. Het waarnemen en weergeven ontwikkelt en verfijnt zich met de jaren.

Yvonne`Melchers, Siena Palio XVI Aquila Eagle 1, oil on linen, 40x40cm

Bovendien, voor het zien van gevoelsnuances behoeft de portrettist zelf gevoeligheid. Die is toch ook weer persoonlijk en mengt zich met techniek.
Het recente, kleurrijke portret Siena Palio van Yvonne Melchers, met prachtige stofuitdrukking, toont duidelijk emoties. Je vraagt je af wat er in deze jongeman omgaat. Voelt hij wantrouwen, heeft hij de pest in? Gemengde gevoelens. Je weet het niet, en zo gaat het in het echt ook. Het maakt dit levendige portret extra spannend.

Kunst?
‘En de kunst?’ is de vraag die bij gelijkende en vakkundige portretten vaak wordt gesteld. Het idee bestaat dat het ‘vrije portret’ vanzelfsprekend kunst zou zijn, en een vakkundig portret niet, want dat zou slechts ‘ambachtelijk’ zijn. Zeker, een gelijkend portret kan als kunst pover zijn, echter, dat geldt net zo goed voor het ‘vrije portret’ . Of voor landschap, stilleven, welk onderwerp dan ook.
Het gaat dan eigenlijk om de vraag: wanneer is iets kunst? Grote kunst, of matige kunst? Heikele kwesties, er is veel gekkigheid over beweerd, en het valt buiten dit bestek.

Frans Hals Portrait

Frans Hals, Portrait of Catharina Hooft and her wet-nurse, Ca1620, Oil on canvas, 92x68cm

De opvatting,  dat een goed gelijkend portret niet zo maar kunst is, is wel begrijpelijk. In een landschap kan de kunstenaar bergen en bomen verplaatsen omwille van harmonie, uitdrukkingskracht, schoonheid. Geen haan die naar een exacte weergave kraait, omdat hier wetten van de kunst werden toegepast. Daardoor ontstijgt het aan de kopie. De eis van gelijkenis van een portret is echter dwingend. En remmend. Dan kan precisie tot bevriezing leiden, maar dat is geen wet van Meden en Perzen.

Frans Hals painted Malle Babbe

Frans Hals, Malle Babbe, Ca.1633-1635, Oil on canvas, 78,5x66,2cm. Photo credit: historiek.net

Frans Hals schilderde vrijer wanneer het geen portretopdracht betrof. Misschien moet je het dan eerder als gezicht of genrestuk benoemen in plaats van portret. Evengoed, als groot kunstenaar wist Hals ook zijn gelijkende portretten tot hoge kunst te verheffen. En wat te denken van Rembrandt…

Tot slot
Een voorbeeld van vrij en gebonden is het fantasierijke Byzantium van Julio Reyes.

Julio Reyes painted Byzantium

Julio Reyes, Byzantium, 2020, Egg tempera and oil on copper, 28x29cm.

 

detail Byzantium

Hij speelt in dit sublieme schilderij met tempera en olieverf op wonderbaarlijke wijze en gaat heel ver in vrije weergave. Tegelijkertijd blijft hij trouw aan de vorm.

Uit dit verhaal zou je kunnen opmaken dat ik een dogmatisch gelovige van realisme ben. Moet ik zeggen dat dat niet zo is? Vele wegen leiden naar Rome. Zo is expressionisme één van de vele andere benaderingen waar je van kunt genieten, zonder dieptepsycholoog te zijn.
Het heeft geen zin om de meetlat van realistische precisie te leggen op meer expressionistische kunst. En andersom evenmin. Op een dag gaat dit laatste nog eens vanzelf spreken. Het gaat om kwaliteit binnen een bepaalde stijl.
Ik wilde met dit verhaal aantonen dat je met realisme de gezichtsuitdrukking heel goed kunt weergeven, met goed kijken naar het uiterlijk, waar vooral spiertjes het innerlijk kunnen tonen.
Een wonder van het menselijk lichaam!

*) Norbert Schneider, Portretschilderkunst. Meesterwerken uit de Europese portretschilderkunst 1420-1670, p.14.

Met dank aan Jeremy Lipking, Yvonne Melchers, René Tweehuysen, Bertrand Desmaricaux en Julio Reyes voor het mogen plaatsen van hun werk.

Met dank aan Yvonne Melchers, Jeroen Strengers en Nico van Niekerk voor tekstcommentaar.


Mijn stokpaardje
Het hardnekkige taboe van De Volkskrant op hedendaags realisme verdwijnt stilletjes. Af en toe zelfs waardering! Wieteke van Zeil schreef over de expositie van Henk Helmantel in het Drents Museum in Oog voor detail: ‘Wat doen die kapotte drinkglazen op dat schilderij?’ (Vk 2021-01-02).
Het is een verrassend positief commentaar, via de reactie van kinderen:
“Toch bleven ze minstens anderhalf uur hangen bij de meditatieve schilderijen van Henk Helmantel. Ik zag hun blik vertragen, en hoe de sfeer van de schilderijen ze steeds meer beving. Zo’n sfeer die regisseurs zorgvuldig opslaan, voor een volgende film.”

Volkskrant 30 oktober 2020


Nieuws
In 2020 tot nu, kwam mijn werk in allerlei boeken, tijdschriften, sites (zoals Museum of Art), exposities (Møhlmann, MEAM), kunstkaart, en in finales van internationale competities. Zie pagina’s Home en andere van de website.

 

En:
Kunstboek vergat modern realisme.
"20 years, in 20x20" artelibre en MEAM.
Nieuws:
Kunstzaal van Heijningen, Art Gallery Clatia, Bolivia.


Portret van Tessa Tempera-olie

Portret van Tessa Tempera-olie-linnen 80x40cm

The making of ... Tessa's portret

Eens begon ik aan het portret van Tessa. Houding en uitstraling vond ik leuk en het Hondurese stoeltje hoorde er helemaal bij. Echter, wát ik ook probeerde, de kleuren bevielen me niet.

Gezien van de Riet First designs and paintings portrait

Gezien van de Riet First designs and paintings of Tessa's portrait

Ik sloeg een andere richting in en vond een foto van lavendel op een Pyrenese berg, met violetten en groenen. Met Photoshop vulde ik daarmee de achtergrond, en, als ik de jurk nou ook eens... Hebbes! Schetsen met Photoshop is sneller dan op papier en je komt op allerlei ideeën.
Maar, de lavendel mocht geen decoratief bloembehang worden dat doorliep in de jurk, zoals ik wel eens gezien had. Het moest ‘echt’, ruimtelijk lijken. Bloei, leven, het plezier van jong zijn, een wereld die voor je open ligt. Juist zoals ze er staat, met die glimlach.

Gezien van de Riet designs

Gezien van de Riet More designs

Wat haalde ik me nu op de hals! Twee verschillende perspectieven moesten verenigd! De lavendels zelf stonden in een min of meer horizontaal vlak. Maar het moest niet lijken of Tessa tussen de lavendel op die berg stond. De jurk met lavendel maakte dat ook onmogelijk want die stond immers in een recht opstaand vlak. Dit hele project beloofde tergend langzaam te gaan, zonder ook maar één aanwijzing voor een goede afloop. Waarom toch, Doña Quichote! Pas op het laatst zou ik immers weten of het was gelukt. En dan, uren en uren weggegooid?! Maar in mijn fantasie zag het er steeds fantastisch uit. Vooruit, ros Rocinante! Het werd een twee jaar lange tocht.


Kunstboek vergat modern realisme

stokpaardje

My hobbyhorse. Gezien van de Riet

Pas geleden kreeg ik het boek:
Kunst in het juiste perspectief. Compleet overzicht van de belangrijkste kunstwerken, kunstenaars en stromingen door de eeuwen heen. Onder redactie van Stephen Farthing. Uitgave 2018. (Eerste uitgave: 2010).

Mooie plaatjes, handige tijdsbalken. Over de kwaliteit kan ik niet oordelen, maar de titel vertelt dat het boek ‘compleet’ is en ‘in het juiste perspectief’ staat. Meteen kijk ik achterin: staat hedendaags realisme er in? Nee. Nee? Nee. Nou vooruit, Lucian Freud wel. Hij wordt besproken bij de Europese figuratieve schilderkunst, die volgens de tijdsbalk van 1945 tot 1966 duurde. Wat? Freud was toen nog lang niet dood en schilderde lustig en realistisch door. Net als de figuratieve kunst die tot op heden wordt beoefend, nu ook wel als realisme aangeduid.

En verder?
Ja, wel aandacht voor hyperrealisme, gedateerd van 1968 tot heden. Maar, maar, het moderne realisme omvat zoveel meer. Deze omissie is te wijten aan het taboe op realisme. We gaan er iets aan doen. Daar is internet waar je prachtige, hedendaagse, modern realistische kunstwerken kunt zien. Een greep:

Joke Frima Eternal Return

Joke Frima Eternal Return Oil-linen 19,6x35,4

Grietje Postma Kleurenhoutsnede

Grietje Postma Kleurenhoutsnede 2014-I 40x50cm

Kunsthistoricus Peter Trippi, o.a. organisator van de expositie over Alma Tadema (Fries Museum) en Waterhouse (Groninger Museum), wees ooit op een veelzeggend en eigenaardig verschijnsel. Enerzijds staan er lange rijen voor musea om realistische kunst van de 19de eeuw te bewonderen. Menig kijker zou zelf graag een Breitner of Mary Cassatt in de woonkamer hebben. Niet te betalen hè?

Aurelio Rodriguez En busca de la memoria crayon-wood MEAM

Aurelio Rodriguez Lopez En busca de la memoria crayon-wood 50x50cm MEAM

Rob Møhlmann Droog staan olieverf-paneel

Rob Møhlmann Droog staan olieverf-paneel 40x40cm Museum Møhlmann

Ricky Mujica Proud oil-canvas

Ricky Mujica Proud oil-canvas 91,94x121,92

Wacht,
want anderzijds biedt hedendaagse realistische topkunst wél toegankelijke prijzen. Kopen kan wél! Alleen, door het taboe komt het te weinig in de media. De potentiële koper is daardoor niet op de hoogte. Of schrikt zelf terug voor dat taboe.

Teresa Oaxaca The Pierrot

Teresa Oaxaca The Pierrot

Lorena Kloosterboer Tempus ad Requiem XXV

Lorena Kloosterboer Tempus ad Requiem XXV 80x40cm

Vincent Desiderio Theseus

Vincent Desiderio Theseus

Kenne Gregoire Voyeur

Kenne Gregoire Voyeur Acryl-olie-paneel 34x31cm

Desondanks is het moderne realisme zo levenskrachtig, dat het zelfs uitgroeide tot een beweging in de VS. We hadden al een sterke vertegenwoordiging in Nederland. Let eens op Spanje. Japan. En... en...

Grzgorz Gwiazda Sitting man Resin MEAM

Grzgorz Gwiazda Sitting man Resin 150x100x100cm MEAM

Golucho Retrato de insomnios MEAM

Golucho Retrato de insomnios 120x170cm MEAM

Mijn dank aan alle kunstenaars die toestemden in plaatsing van hun afbeeldingen:
Vincent Desiderio, Joke Frima, Lorena Kloosterboer, Kenne Grégoire, Ricky Mujica, Teresa Oaxaca, Grietje Postma, Museum Møhlmann (Rob Møhlmann), MEAM (Aurelio Rodriguez Lopez, Grzgorz Gwiazda, Golucho).


Galería artelibre, “20 years, in 20x20”

20 years, in 20x20cm

20 years, in 20x20cm

Galería artelibre, Zaragoza, Spanje, bestaat in 2019 twintig jaar als online galerie. Oprichter en directeur is José Enrique González. Hij promoot het moderne realisme middels allerlei activiteiten, met name de internationaal bekende portret competitie ‘Modportrait’(dit in samenwerking met het MEAM, Museo Europeo de Arte Moderno in Barcelona). Hij schrijft:

“From the very beginning we decided to create one of the first virtual galleries that would strongly support the figurative, realistic and hyper-realistic art.
Times were far from easy for this artistic current which was vilified, neglected and even forgotten by both, gallery owners and official bodies.
(…) Even though there is still a long way to go on this, this is the beginning of an unstoppable era.”

De “20 years” worden uitbundig gevierd, met werkstukken van “20x20”, - centimeter - door 165 kunstenaars uit allerlei landen. Allen in eenzelfde lijst komen ze in bijzonder mooie zalen te hangen, schitterend als sterretjes aan de hemel.
In Zaragoza in het prachtige Palacio Bantierra, van 7 maart tot 5 april.
In Barcelona in het bruisende museum MEAM, van 9 juli tot 1 september.

Gezien van de Riet Our Gingko in Autumn Tempera-oil-panel

Gezien van de Riet Our Gingko in Autumn Tempera-oil-panel 20x20cm

Ik ben blij en trots dat ‘Onze gingko in de herfst’ daar bij is! En dat ik deel mag uitmaken van Galería Artelibre, onder Grandes Autores.
https://www.artelibre.net


Nieuws

Kunstzaal van Heijningen
Deze galerie heeft een kunstplatform gecreëerd en ik ben er ook te vinden: https://kunstzaalvanheijningen.nl, klik op ‘Kunstenaars’ in de menubalk, vind mijn naam in ‘Zoek een kunstenaar’. Ik ben van plan ook berichten op mijn pagina te plaatsen.


Art Gallery Clatia
Er kwam een uitnodiging tot deelname aan het kunstplatform van Art Gallery Clatia in
China. Er staan internationaal bekende kunstenaars op, dus het lijkt me niet verkeerd! Binnenkort is mijn pagina klaar.
https://en.clatia.com/artgallery


Bolivia
De Fundación Cultural van de Banco Central van Bolivia nodigde me uit te exposeren in het Museo Nacional de Arte en het Centro de la Cultural Plurinacional de Santa Cruz. Een grote eer!

illustratie van Aymara echtpaar in Bolivia

Aymara echtpaar, Altiplano, Bolivia

En fantastisch omdat ik mijn hart heb verpand aan Bolivia, waar ik met ongelooflijk veel plezier vele jaren heb gewerkt als sociologe en illustrator, met name in het maken van educatief materiaal, en waar ik onderwijs mocht genieten van de op klassieke leest geschoeide Escuela de Bellas Artes in La Paz.

 

En:
Bezoek aan Galerí
a Artelibre.


Ets van Dürer

Dürer, A Draftsman Making a Perspective Drawing of a Woman.jpg

Vooraf

Dit is de laatste aflevering van de lezing die ik in mei 2018 gaf, Imitatie en Verbeelding, voor TRAC2018  (The Representational Art Conference) in Nederland. Het betrof natuurgetrouw realisme, het spanningsveld tussen imitatie en verbeelding in de klassieke kunst, ook in zijn hedendaagse variant. Naturalisme is een van de vele uitingen van realisme, eentje met een hoge graad van imitatie. Een commentaar in facebook (28-10-2014) op een zeer realistisch schilderij spreekt boekdelen:

Huysman. Street in Utrecht i

Gerard Huysman. Utrecht, street in backlight, oil on panel, 2013

‘Ik kan niet begrijpen waarom een kunstenaar zo hard zou werken om een schilderij als dit te maken dat zoveel op een foto lijkt. Daar zijn camera’s voor. Ik zie hier de bedrevenheid van de kunstenaar, maar niet de ziel.’

Dit soort opinies hoor je vaak. Want zeg zelf: verdringt naturalisme niet de verbeelding? Exact! Geen ziel, geen artistieke creativteit! En daarover gaat deze discussie. Ik ga de mening bestrijden dat verbeelding in het naturalisme ontbreekt.

 

Deel 1 van de lezing staat in mijn blog van augustus 2017 (zie Archief).
Deel 2 in de blog augustus 2018 (zie Archief).
Deel 3 in de blog oktober 2018 (zie Archief).
Deel 4 , laatste deelvolgt nu.

19de Eeuws realisme
Twee eeuwen na de Hollandse Gouden Eeuw, in 1855, werd Courbet’s De Steenbrekers door De Parijse Salon afgewezen als zijnde vulgair. Dit klinkt bekend, denk aan de Hollandse Gouden Eeuw (zie archief 2018 oktober). Courbet huurde vervolgens een houten barak, doopte het met de naam Pavillon du Réalisme, en toonde daar zijn werk tijdens de Wereldtentoonstelling in Parijs. Hij schreef er meteen het Realistisch Manifest bij en muntte de term realisme, trouw aan de werkelijkheid, naar inhoud en vorm.

Courbet The Stone Breakers realism

Gustave Courbet. The Stone Breakers, oil on canvas, 1849, 160x259cm

“Geen mythen”, zei Courbet, “Engelen? Ik heb ze nooit gezien.” Kijk naar de alledaagse werkelijkheid, naar gewone mensen. Verzinnen hoeft niet.
Courbet was geen dogmaticus, hij verzon wel eens wat. Maar hij sloeg wel degelijk een bres in de klassieke traditie waar ‘Inventio’ stond voor verheven onderwerpen en idealiseren. Waar de Hollanders nog het goddelijke in de natuur zagen, schafte Courbet de metafysische dimensie af.

Aan het eind van de 19de eeuw waren er allerlei varianten van realisme, denk aan Lepage, Bougueraux, Sargent, Waterhouse, Alma Tadema, Zorn, Repin. Ze waren in hun tijd beroemd maar verdwenen later uit de kunstgeschiedenis. Echter, realisme kan fantastisch zijn en geenszins inferieur aan het zo gewaardeerde impressionisme van die tijd.
Zie de Amerikaan Frederic Edwin Church (1826-1900).

Church. Twilight,

Frederic Edwin Church. Twilight, ‘Short Arbiter ‘Twixt Day and Night’, oil on canvas, 1850, 81,3x121,9cm.


Of Ivan Shishkin (1832-1898). Hij schilderde bij uitstek natuurgetrouw. Als je Winter van hem in het echt ziet raak je overweldigd door de grootsheid en echtheid. Uiterst verfijnde kleur- en toon nuances in de sneeuw. Een rijkdom aan details in de schors. Veel afzonderlijk zichtbare takken en toch zie je het bos door de bomen. Shishkin versterkte daardoor het realiteitsgehalte.

Shishkin. Winter

Ivan Shishkin. Winter, oil on canvas, 1890, 125,5x204cm.

Sommige collega’s noemden hem wel een ‘boekhouder der bladeren’.12) Kunstdocenten zijn vaak huiverig voor veel detaillering om begrijpelijke redenen. Maar als het goed gedaan is kun je detaillering vergelijken met muziek waar elke noot duidelijk wordt gespeeld zonder dat de melodie verbrokkelt, waar variatie in de herhalingen alleen maar verrijkt. Grootsheid sluit het detail niet uit.
Het ‘eigen handschrift’ van Shishkin? In Van Manders woorden: “geen bedenksels, geen vercieringhe”. Hij laat de natuur haar eigen taal spreken. Niets meer aan doen! Dat vereist grote vakbekwaamheid. Hoe succesvol hij ook was, critici vonden zijn werk te natuurgetrouw. Ja, want waar was de verbeelding? Die wist Shishkin echter heel knap in zijn subtiele kunst te verbergen. Daarover straks meer.

Hij werkte zo natuurgetrouw om de geziene kwaliteiten, dat adembenemende, te vangen. “Net echt”, zegt het publiek dan en ervaart vast iets van de oorspronkelijke beleving van de kunstenaar. Wat maakt deze schilderijen zo ontroerend? Dat kan toch niet alleen ‘Imitatie’ zijn, of wel?

Kijken, weergave en beleving

Gezien van de Riet. Observing

Gezien van de Riet. Observing

Niet dat ik mij op het niveau wil plaatsen van deze meesters, maar sprekend vanuit mijn eigen ervaring, merkte ik dat het schilder proces in mijn hoofd begint zodra schoonheid in de buitenwereld mijn oog treft:… deze kleur moet het zijn… dat patroon… dit er in… dat er uit…
Sfeer en beleving zetten zich vast in het geheugen. Ik zie almaar meer van dat wat me zo trof, de architectuur van de boom, nuances, gradaties, eigenaardigheden. Een selectie natuurlijk want alle takken zijn niet te schilderen. Die selectie komt ook voort uit mijn persoonlijkheid. Er ontstaat een beeld in mijn geest.

Bij het schilderen werkt de oorspronkelijke beleving als een voortstuwende kracht en als strenge beoordelaar: is die sfeer er nog? Pak dan die kwast, die kleur. De beleving verenigt zich met de techniek. Zo komt het gevoel in het schilderij.

Gezien van de Riet. The Beech of Kijkuit-2

Gezien van de Riet. The Beech of Kijkuit-2, alkyd/oil on panel, 60x90cm

Allerlei problemen moeten worden opgelost. Vorm en kleur werken op een paneel anders dan in het echt. Stel een oneindige ruimte waarin een boom met kale takken zich uitstrekt. Het schilderij heeft echter slechts een rechthoekje tot zijn beschikking. Dat moet worden goedgemaakt. Want juist de oneindige ruimte moet worden opgeroepen, dat bepaalt de sfeer. Een moeilijkheid daarbij is dat de verf van de geschilderde lucht het echte licht terugkaatst, terwijl de ruimte in werkelijkheid juist mede voelbaar wordt door het licht in de lucht, door stofdeeltjes die licht vangen.

Gezien van de Riet. Sketch for Beech of Kijkuit-2

Gezien van de Riet. Sketch for Beech of Kijkuit-2, pencil on paper

Dwalend door de voorstelling moet het oog van de kijker ongehinderd kunnen genieten. Daarom is er een harmonieus abstract patroon als het ware onder de voorstelling gelegd, met aandacht voor richtingen, licht en donker, evenwicht, etc.
Dat patroon kan gebieden takken weg te halen of krom te buigen. Soms maak ik een foto van het onaffe schilderij en bewerk die in Photoshop; dat gaat sneller dan schetsen.De illusie van ruimte op het platte vlak kan dwingen tot het veranderen van kleuren in de verte ook al waren ze als zodanig niet waargenomen.

Verborgen vervormingen
Kortom, in natuurgetrouw realisme brengt de schilder bewust vervormingen aan, maar zo onopvallend mogelijk. Het moet verborgen zijn.
Hoe groter de vakbekwaamheid, hoe treffender de beleving wordt belichaamd. Onopvallende vervormingen zijn in veel klassieke kunstwerken te vinden. Persoonlijke gevoelens? Zeker, heel persoonlijk, in de betekenis van met huid en haar betrokken zijn. Wat de kunstenaar wel degelijk toevoegt is de eigen betovering die werd ondergaan, de schoonheid, de ontroering, met het kunstzinnig talent aan het roer. Ook bij natuurgetrouw realisme.

Slot
Wie bij het Straatje in Utrecht in tegenlicht zegt ‘Oh, dit ken ik al’ loopt meteen door en ondergaat de schoonheid niet. Dat is voorbehouden aan de aandachtige kijker met een open mind. Zij of hij wandelt in gedachten door die straat, met die fijne atmosfeer. Hoe was dat bereikt? Door alle soorten keuzes die de kunstenaar maakte. Hij zorgde dat ze verborgen bleven.

Is imitatie alleen maar virtuositeit? Het is meer. Want hoe kan het dat de kunst van de Hollandse Gouden Eeuw nog steeds miljoenen mensen betovert? De schilders zelf waren betoverd door schoonheid en drukten dat bekwaam uit in hun werk.

Gezien van de Riet. Reaching for the Sky

Gezien van de Riet. Reaching for the Sky, watercolour/pastel on paper, 60x40cm

Dennis Dutton stelt in The Art Instinct 13) dat liefde voor schoonheid is aangeboren. Zo lang dat instinct bestaat, zullen er altijd mensen zijn die door schoonheid worden gegrepen en kunstenaars die gedreven zijn om de schoonheid die in de werkelijkheid is gevonden te re-creëren.
Alsjeblieft, geen dogma’s. Er leiden vele wegen naar schoonheid; hedendaags naturalisme heeft recht op een eigen plaats in kunst en kunstgeschiedenis.

Noten

12) Henk van Os, Voor het eerst: Russische landschappen, p.39. In: Patty Wageman & David Jackson (ed.), Het Russisch Landschap. Groninger Museum, Groningen & The National Gallery, London, s.d.
13) Dennis Dutton, The Art Instict. Beauty, Pleasure & Human Evolution. New York 2009.


Op bezoek bij Galería Artelibre 

Naast het boek ‘Leonardo. Guía de arte y artistas’ publiceert Galería Artelibre jaarlijks ‘Arte y Libertad’ met zo’n honderd kunstenaars, wereldwijd. Dat kwam eind 2018 uit en mijn werk staat er ook in!

My pages in Arte y Libertad XIII

My pages in Arte y Libertad XIII

Deze galerie zetelt in Zaragoza, Spanje, en wil een venster zijn voor kunstenaars uit alle windstreken. De galerie is virtueel en heeft een site waarop vele kunstenaars staan,  www.artelibre.net. Mijn pagina is: http://www.artelibre.net/en/node/27050.
Met groot enthousiasme worden allerlei activiteiten ondernomen. Zoals het publiceren van boeken, het organiseren van een jaarlijkse portret competitie, geheten Modportrait, samen met het MEAM. Of het lesgeven in het atelier van de galerie in Zaragoza, het organiseren van exposities (op andere lokaties).
Spreek je over de galerie dan zeg je José Enrique González.

In november vorig jaar bezochten mijn echtgenoot J en ik Galería Artelibre om ‘Onze Ginko in de herfst’ in te leveren voor de expositie ‘20 años, en 20x20’ ter ere van het twintig jarig bestaan.

‘Our Gingko’ on the easel

‘Our Gingko’; Arantxa Lobera (left near easel) put it on the easel to show it to visitors

Er gaan 150 kunstenaars meedoen, allemaal met een werk van 20x20cm. Je kunt ook zeggen, de 20 staat voor twintig jaar ijveren voor realisme. Dat steelt mijn hart. Net zoals het ijveren van Museum Møhlmann in Appingedam of het MEAM in Barcelona.

José Enrique González, Tetuán II, Dry oil

José Enrique González, Tetuán II, Dry oil on paper, 50x40cm

José Enrique González was heel gastvrij en toonde een grote collectie kunstwerken. Hij deed de techniek van ‘droge olie’ voor. Je kunt er als het ware mee tekenen; je moet het penseel met olieverf net zo lang deppen tot de verf droog aanvoelt; daarna kun je ermee op papier werken, zie Tetuán II.

We konden ook de opening van de prachtige internationale expositie ‘Algo más que realismo’ (Iets meer dan realisme) in Zaragoza bijwonen. Ook die expositie is jaarlijks.

Kortom, het bezoek aan Galería Artelibre was hartverwarmend en inspirerend!

Pedro del Toro, ¿Sí? Oil on canvass

Pedro del Toro, ¿Sí? Oil on canvass, 116x114cm

Opening ‘Algo más que realismo’

Opening ‘Algo más que realismo’

José Enrique González (center) at ‘Algo más que realismo’

José Enrique González (center) at ‘Algo más que realismo’

Ets van Dürer

Dürer, A Draftsman Making a Perspective Drawing of a Woman.jpg

Vooraf

In mei 2018 gaf ik een lezing, Imitatie en Verbeelding, voor TRAC2018 (The Representational Art Conference) in Nederland. Het betrof het spanningsveld tussen imitatie en verbeelding in natuurgetrouw realisme. Naturalisme heeft een hoge graad van imitatie. Een commentaar in Facebook (28-10-2014) op een zeer realistisch schilderij spreekt boekdelen:

Huysman. Street in Utrecht i

Gerard Huysman. Utrecht, street in backlight, oil on panel, 2013

‘Ik kan niet begrijpen waarom een kunstenaar zo hard zou werken om een schilderij als dit te maken dat zoveel op een foto lijkt. Daar zijn camera’s voor. Ik zie hier de bedrevenheid van de kunstenaar, maar niet de ziel.’

Want zeg zelf: verdringt naturalisme niet de verbeelding? Dat is een veel voorkomende opinie, verbeelding zou ontbreken in het naturalisme. Maar, deze mening ga ik bestrijden.
Deel 1 van de lezing: blog augustus 2017 (zie Archief)
Deel 2 blog augustus 2018
Deel 3 volgt nu (bewerkt)

Vergeten kunst theorie van de Gouden Eeuw ontsloten

Even een sprong naar het jaar 2000. Rembrandt. The Painter at Work verschijnt. Een kunstschat, uit de Hollandse gouden Eeuw, vakkundig en boeiend onthuld door Ernst van de Wetering. Het ging om niets minder dan de vergeten kunst theorieën over realisme. Deze waren zo’n drie eeuwen over het hoofd gezien. De kunstenaars van toen bleken theoretisch bijzonder goed onderlegd. Dit had hun vaardigheden en inzichten verscherpt. Ze zijn niet zo maar wereldberoemd geworden.
Dit gold natuurlijk vooral voor Rembrandt, die veel nadacht, onderzocht en experimenteerde en zelf nieuwe inzichten ontwikkelde.

Rembrandt. The Painter at Work & Rembrandt. The Painter Thinking. Art theory Dutch Golden Age

Rembrandt. The Painter at Work & Rembrandt. The Painter Thinking.

Dat besef drong tot mij door toen ik het boek met stijgende verbazing las. Waarom waren die ideeën van toen niet bekend? Ik schreef aan Ernst van de Wetering dat ik heel graag meer te weten kwam over die theorien, maar geen tijd had om de oorspronkelijke boeken in oud Nederlands te lezen. Het hoefde ook niet, ik kreeg meer, nog niet gepubliceerde, teksten te lezen en in 2016 kwam Rembrandt. The Painter Thinking uit. Ik stond opnieuw perplex, een rijke bron voor de beeldende kunst, zoveel intelligente ideeën in kunsttheoretische traktaten kwamen er aan het licht!
Van de Wetering vertelde dat veel mensen hem kwamen zeggen dat die boeken een openbaring voor hen waren, ook al hadden ze gedacht goed op de hoogte te zijn van Rembrandt en de zeventiende eeuwse kunst. Net als ik zelf.
Nu een sprong terug naar die zeventiende, die Gouden Eeuw.

Een kunstschat uit de Gouden Eeuw
Al in de zestiende maar vooral in de De Gouden Eeuw van de Hollandse schilderkunst ontstond een bijzonder realisme. Meerdere schilders ontwikkelden daarover ideeën. Ze benadrukten het belang van imitatie en waarneming. Natuurlijk baseerden ze zich ook op klassieke elementen, zoals perspectief of anatomie.

Karel-van-Mander-Het-Schilder-Boeck

Karel van Mander, Het Schilder-Boeck, 1604

De schilder-schrijver Karel van Mander beschreef in zijn Het Schilder-Boeck een enorme hoeveelheid natuurverschijnselen. 3)

Samuel van Hoogstraeten: Art Theory Dutch Golgen Age

Samuel van Hoogstraeten: Art Theory Dutch Golgen Age

Een ander belangrijk handboek was van een vroegere leerling van Rembrandt, Samuel van Hoogstraeten: Inleyding tot de hooge schoole der schilderkonst: anders de zichtbaere werelt. 4)
Die boeken behoorden tot de bagage van elke zichzelf respecterende schilder.
Hierover kun je dus uitgebreid lezen in Rembrandt. The Painter at Work en Rembrandt. The Painter Thinking en andere publicaties van Ernst van de Wetering. Deze uiterst boeiende lectuur, zeker ook voor hedendaagse realisten, stimuleert bewustwording van vele aspecten van kijken en weergeven.

Essentieel was het creëren ruimtelijkheid, om een illusie van werkelijkheid te bereiken.

Rembrandt, details Nightwatch

Rembrandt, details Nightwatch

Naast perspectief was de ‘perceptibility’, 'kenlijkheit', van belang. Wie zou bedenken dat als je lichtblauw papier tegen de lucht van eenzelfde lichtblauw houdt, je tóch ziet dat het papiertje dichter bij is door het relatief ruwere materiaal. Toepassing van deze vinding– kenlijkheyt - zou bijdragen aan de drie dimensionaliteit. 5) Dat schilders daarover nadachten! Ook de gedachte dat lucht dikte heeft, en dat er ter wille van ruimtelijkheid lucht om elk object heen gesuggereerd moet is verbazend.

Rembrandt-Anatomy Lesson

Rembrandt, detail The Anatomy Lesson of Dr. Nicolaes Tulp

Van de Wetering: “The young Rembrandt had already applied this insight with great subtlety in the ‘Anatomy Lesson of Dr Nicolaes Tulp”. He argues:

“It is only when one consciously takes notice of these extremely refined modulations of light and tone from one head and collar to the other, from front to back, that it becomes clear that this is one of the main reasons for the strikingly atmospheric effect of Rembrandt’s paintings." 6)

Meer van deze inzichten om ruimtelijkheid te creëren zijn aangewend in de fenomenale Nachtwacht. Je ziet het als je gaat vergelijken met andere schutterstukken die er vlak bij hangen in het Rijksmuseum.

Vermeer-Art-Painting

Vermeer, The Art of Painting

Dan was er een verhandeling over de schakeringen van schaduwen en welke pigmenten daarvoor gebruikt moesten worden. Of de theorie van de getalsmatige afname van invallend licht in een kamer. 7) Vermoedelijk was deze theorie ook Vermeer niet vreemd, getuige het kamerlicht in zijn werken. Hij schiep een weldadige combinatie van ruimtelijkheid en intimiteit.
Deze voorbeelden tonen het uitzonderlijke kennisniveau onder de schilders van die periode. Niet dat we deze theorieën moeten kopiëren, maar we kunnen ervan leren, en zelfs onze kunst er mee verbeteren.

Realisme, banaal, vulgair
Een andere schrijver over deze periode is Boudewijn Bakker. Hij vertelt dat het vergaande realisme van Holland kritiek uitlokte van de Italianen: imitatie, ja, maar waar bleef de verbeelding?

Hals-Laughing-Boy

Hals, Laughing Boy

Kunst moest immers de werkelijkheid op een hoger plan brengen, volmaakte schoonheid creëren, idealiseren. De Hollandse onderwerpen vond men banaal, vulgair.

Hoe men nog tot in de 18de eeuw over dit Hollandse realisme dacht toont de spotprent van Thomas Rowlandson, Een Nederlandse Academie.

Rowlandson, Dutch Academy

Rowlandson, Dutch Academy

Volgens de klassieke theorie moesten leerlingen antieke beelden natekenen, vanwege de volmaakte proporties. Samuel van Hoogstraten, die later tot een meer classicistische stijl overging, klaagde dat Rembrandt zulke lelijke modellen in zijn atelier haalde.

‘Zeker, ik beklaag my, wanneer ik mijn oude Academieteykeningen overzie, dat men ons daervan in onze jonkheyd zoo spaerich heeft onderrecht; daer het niet meer arbeyt is een graesselijk postuur, dan een onaangenaam en walgelijk na te volgen.’ 8)

Rembrandt ging inderdaad heel ver… In een van zijn zelfportretten ontdekte ik een puistje op zijn linker wang. Hij had kennelijk plezier in het schilderen van deze ‘waarheid’.

Rembrandt-Self-Portrait-1659

Rembrandt Self Portrait, 1659, detail

Ik vertelde het aan mijn geliefde leraar Diederik Kraaijpoel, toen we het eens over realisme, stijl en kunst hadden. ‘Zonder stijl geen kunst’, zo had hij in een van zijn boeken geschreven; logisch, de werkelijkheid zelf heeft geen stijl. Dus, zulk vergaand realisme, vroeg ik, met een puistje zo werkelijkheidsgetrouw, zou dat niet buiten stijl vallen? Hoe dan ook, hij kon niet geloven dat Rembrandt dat puistje geschilderd had. En over zeer natuurgetrouw realisme zei hij: dit kan nooit een kopie zijn, de kunstenaar selecteert altijd uit de werkelijheid.

Antwoord: een ‘vond’
Karel van Mander beantwoordde de Italiaanse kritiek met: “In ’t leven vindtment al”, een beter leerboek is er niet. Het leven biedt alles wat de schilder nodig heeft. In het ‘boek der natuur’ wordt de zichtbare schepping beschouwd als een tweede of zelfs eerste ‘boek’ van de goddelijke openbaring, naast de Heilige Schrift.

Intensive-Looking

Intensive Looking

Inventio, Verbeelding, kun je ook zien als ‘een vond’, iets dat na lang en scherp kijken in de natuur is gevonden. Intensief kijken is de toegang tot schoonheid. Schoonheid is besloten in de werkelijkheid. God heeft die werkelijkheid immers geschapen. 9)
De schilder moest zo spoedig mogelijk naar de werkelijkheid gaan werken.
En over stijl, maniera? Hij adviseerde: geen bedenksels, “gaat van de vercieringhe totter waerheyt!” Bedenksels zouden de illusie van de werkelijkheid kunnen aantasten. De schilder moest niet stileren of idealiseren, maar karakteriseren. 10)

Rembrandt-Girl-Pictureframe

Rembrandt, Girl in a Pictureframe

Voor Rembrandt was “de waerheyt” het leven, dat in zijn ‘meest natuurlijke beweeglijkheid’ gevangen moest worden. Van de Wetering merkt op dat het schilderij Jonge vrouw in een schilderijlijst de indruk wekt dat de vrouw juist haar hand op de lijst gaat leggen, zelfs de oorbel lijkt te bewegen, leven is betrapt. 11)

De Hollanders weken dus af van de heersende kunsttheorie. ‘Net echt’ kreeg hoge waardering. Maar ‘Inventio’ was wel degelijk aanwezig. Schoonheid in de werkelijkheid, intensief gezien door de kunstenaar, werd overgebracht in het kunstwerk.
Het was of ik thuis kwam. Zo had ik het altijd gevoeld.

In de komende blog: deel 4, het laatste deel.

Noten
3) Mander, Karel van. Het Schilder-Boeck. Haarlem,1604.
4) Hoogstraten, Samuel van. Inleyding tot de hooge schoole der schilderkonst: anders de zichtbaere werelt. Davaco Publishers, s.l., 1969.
5) Wetering, Ernst van de. Rembrandt. The Painter at Work. Amsterdam, 2000. p. 183.
6) Id., p.187.
7) Wetering, Ernst van de. Rembrandt. The Painter Thinking. Amsterdam, 2016. p.156-7.
8) Emmens, ) J.A.. Rembrandt en de regels van de kunst. Amsterdam, 1979. p.220.
9) Bakker, Boudewijn. “Natuur of kunst? Rembrandts esthetica en de Nederlandse traditie.” In: Christiaan Vogelaar e.a., Rembrandts landschappen. Zwolle, 2006. p.163.
10) Id., p.167, 166.
11) Wetering, Ernst van de. Rembrandt. The Painter Thinking. Amsterdam, 2016. p.263.

En:
Galería Artelibre, site en ‘twenty years, in 20x20’.
Kunstkaarten, kalender en agenda van Kunst Uitgeverij Bekking&Blitz


Ets van Dürer

Dürer, A Draftsman Making a Perspective Drawing of a Woman.jpg

Vooraf

In mei 2018 gaf ik een lezing, Imitation and Imagination, voor TRAC2018 (The Representational Art Conference) in Nederland, samen met Ernst van de Wetering, internationaal Rembrandt expert. Zijn bijdrage ging over Rembrandt en het onderscheiden van kwaliteit in de kunst. Hij vergeleek werken van Rembrandt met die van leerlingen. Zijn lezing was gebaseerd op:

A  CORPUS  OF  REMBRANDT  PAINTINGS  Volume  V  Chapter  IV  met de titel:  On  quality:  Comparative  remarks  on  the  function  of  Rembrandt’s  pictorial  mind  (pp.  283  –  310).  Freely  accessible  in  The  Rembrandt Database:

http://rembrandtdatabase.org/literature/corpus?tmpl=pdf&pdf=/images/corpus/CorpusRembrandt_5.pdf

 

Rembrandt, Abraham's sacrifice and Unknown, Abraham's sacrifice

Rembrandt, Abraham's sacrifice and
Unknown, Abraham's sacrifice

Mijn lezing betrof natuurgetrouw realisme, het spanningsveld tussen imitatie en verbeelding in de klassieke kunst, ook in zijn hedendaagse variant.
Naturalisme is een van de vele uitingen van realisme, eentje met een hoge graad van imitatie.
Een commentaar in facebook (28-10-2014) op een zeer realistisch schilderij spreekt boekdelen:

Huysman. Street in Utrecht i

Gerard Huysman. Utrecht, street in backlight, oil on panel, 2013

‘Ik kan niet begrijpen waarom een kunstenaar zo hard zou werken om een schilderij als dit te maken dat zoveel op een foto lijkt. Daar zijn camera’s voor. Ik zie hier de bedrevenheid van de kunstenaar, maar niet de ziel.’

Dit soort opinies hoor je vaak. Want zeg zelf: verdringt naturalisme niet de verbeelding? Exact! Geen ziel, geen artistieke creativteit! En daarover gaat deze discussie.
Ik ga de mening bestrijden dat verbeelding in het naturalisme ontbreekt.

 

Deel 1 van de lezing staat in mijn blog van augustus 2017 (zie Archief).
Deel 2 van Imitatie en Verbeelding volgt nu.

Kritische vragen
Bovengenoemde kritiek raakte toch aan mijn twijfels over eigen werk. Allerlei vragen lieten me jarenlang niet los:
● Is naturalistische kunst eigenlijk hetzelfde als kopiëren?
● Is het een lagere kunstvorm? Saai?
● Veel mensen houden van dit soort werk, maar dat betekent niet dat het relevante kunst is.
● Voegt het iets toe? Tenslotte is de echte wereld er al. Daar moet je iets mee doen, aan toevoegen.
● Moet je je persoonlijke gevoelens niet in je kunst leggen?

 

drawing I don't know any more

I don't know any more, pencil-eraser-paper

Goede kunst, wie beoordeelt dat?
Het hedendaagse realisme in Nederland bloeit nu al zo’n dertig jaar. Dat is heel bijzonder in Europa. Toch wordt doorgaans deze kunst nog steeds door de officiële kunstinstellingen en media genegeerd, of erger, verworpen. Na dertig jaar is dat heel vreemd. Een cultuurschat wordt zo aan het grotere publiek onthouden.

Februari dit jaar nog schreef Joyce Roodnat in de NRC over exposanten in Museum More, waaraan ook Henk Helmantel deelnam:

“Dick Ket lijkt een realist, maar eigenlijk valt hij bij de andere drie uit de toon, met zijn ostentatieve nieuwsgierigheid naar de abstracte kracht van kleuren en composities. Mankes en Verster attaqueren hun onderwerp eigengereid en in spagaat: ze verbeelden het steevast teder en heftig tegelijk. Henk Helmantel is daarentegen een zakelijke realist. Precisie is leidraad, gevoel wil hij er niet bij hebben. Dat houdt hij voor zichzelf.
Vergelijk deze vier kopstukken en je ziet dat het realisme gevaarlijk is. Virtuositeit is geboden. Maar ‘net een foto’ is géén compliment. ‘Net echt’ nog minder. De realistische kunstenaar moet bereid zijn zich bloot te geven, anders wordt zijn schilderij een plaatje.”1)

Henk Helmantel. Stillife with Cheese and Eggs

Henk Helmantel. Stillife with Cheese and Eggs, oil on panel, 1987, Collection Museum MORE. Photo Art Revisited.

Ik heb niets tegen persoonlijke gevoelens in de kunst. Het is een romantisch concept en er zijn prachtige romantische kunstwerken gemaakt. Maar er lijkt een consensus te bestaan dat persoonlijkheid, gevoelens van de kunstenaar altijd boven alles gaan, terwijl andere benaderingen uitgesloten worden of verworpen. Terwijl Helmantel zich richt op pure schoonheid, of in zijn eigen woorden, het hemelse.
Hoewel niet helemaal hetzelfde, doet het me denken aan Giorgio Vasari die erop wees dat naast imitatie en inventie goede kunst ook stijl en maniera moest bezitten, een persoonlijke artistieke elegante stijl.2) Het is waar: een eigen stijl voegt iets toe aan de kunst.

Goed, je zou kunnen zeggen dat mijn ontwikkeling tot nu toe precies de verkeerde kant op is gegaan. Zo’n twintig jaar geleden schilderde ik De schilderes en haar model, zie de afbeelding links. Rechts een recenter werk: Daphne. Het is gegaan van een losse toets, vrije kleuren en vrije verbeelding naar naturalisme. En naturalisme is minder gericht op stijl en handschrift.

Van de Riet, Drawing Model and Daphne

Gezien van de Riet. Left: Drawing her model, acryl/oil on linnen, 1996, and right: Daphne, oil on canvas, 2016

Ja, in mijn beginjaren experimenteerde ik veel en was mijn handschrift doorgaans zeer persoonlijk en spontaan. Werken van die periode zullen nooit versleten worden voor kopieën of foto’s. Waarom had ik in ’s hemels naam gekozen voor een meer natuurgetrouwe schildertrant? Dat heeft de zaken alleen maar gecompliceerd!
Het gekke was: ik kon er niks aan doen. Meer en meer wilde ik de schoonheid die ik zag vieren, die moest ik mij eigen maken.

De Oude Grieken
Zou het zo kunnen zijn dat de geschiedenis van de kunst al eerder discussies had meegemaakt over deze kwestie? Ik begon een zoektocht.
De Oude Grieken hadden grote waardering voor het naturalistische detail. Vogels moesten geschilderde druiven als echt zien en er op pikken. Een anekdote over Apelles illustreert duidelijk hun bewondering voor nabootsing. Het paard dat hij schilderde was zo levensecht, dat het paard van Alexander de Grote spontaan gehinnikt zou hebben toen hij het zag.

De Grieken hadden duidelijke opvattingen over verbeelding. De kunstenaar moest de platonische Idee voor ogen hebben, de volmaakte vorm, de bovennatuurlijke schoonheid van het object dat hij wilde weergeven. Dat kwam niet zomaar tot stand, want modellen waren slechts gewone stervelingen. Zelfs het mooiste menselijke lichaam kon dikke enkels hebben. Nou, in dat geval moest je de enkels van iemand anders nemen! Door zo te idealiseren zou de kunstenaar de pure nabootsing overstijgen.
Dus daar hebben we het: Imitatie en Verbeelding...

Aphrodite and Alexander as Hunter.jpg

After Praxiteles. Aphrodite, and After Lysippus. Alexander as hunter, both 4th century BC

Maar plotseling sprong ik overeind. Ik las over de beeldhouwer Lysippus, die werkte aan het hof van Alexander. Hij wilde overbrengen wat hij zag op een naturalistische manier! Niet door de bestaande, door de oude meesters ontwikkelde regels na te volgen over de volmaakte schoonheid, maar door zijn eigen waarneming. We weten weinig met zekerheid over Lysippus. Maar het aan hem toegeschreven beeld, Alexander de jager, toont zonneklaar een naturalistisch realisme. Nog altijd genieten ontelbare mensen er van.
Ik was blij met deze Lysippus.

1) Roodnat, Joyce. “Met drift geschilderde ‘kleine onderwerpen’ “. NRC, 2018-02-28.
2) Vasari, Giorgio. Lives of the Artists. Volume 1. Introduction by George Bull. London, 1987. p. 19-20.
Imitatie en Verbeelding gaat verder in de volgende blogs.


Galería Artelibre, ‘twenty years, in 20x20’

Galería Artelibre nodigde me uit om aan diens virtuele galerie deel te nemen, in de categorie ‘Grandes Autores’. Deze Spaanse galerie heeft kunstenaars op de site als Anders Zorn, Natalie Holland, David Kassan.

Galería Artelibre Artistas del mes

De galerie timmert al twintig jaar aan de weg voor realisme, op internationaal niveau. Dat steelt mijn hart! Om het twintigjarig bestaan te vieren komt er een expositie ‘Twenty years, in 20x20’, - alle werken van 20x20cm -, die verschillende steden in Spanje aandoet, waaronder Barcelona, in het MEAM, Museo Europeo de Arte Moderno. Mijn werk doet ook mee!

Link: http://artelibre.net/autor/27050


Kunstkaarten, kalender en agenda

Kunst uitgever Bekking&Blitz heeft agenda’s en kalenders voor 2019 uitgebracht. Mijn werk staat er ook in, tussen kunstenaars als Sorolla, Sargent, Kenne Grégoire.

Kunst weekalender en aganda's Bekking&Blitz

Kunst weekalender en aganda's Bekking&Blitz

In Brugge ontdekte ik een kunstkaart van mijn werk in het Groeningemuseum; ik mocht het niet fotograferen, maar toen ik het toch deed, draaide de beambte zijn hoofd even de andere kant op. Sympathiek!
In het Drents Museum zag ik ook een kunstkaart van mij, plus mijn boek. Stimulerend!

Het zijn de kleine dingen die het doen. Koopt u eens zo’n agenda, kalender, of kaart? Dan doet u mij een groot plezier! Het helpt de zo nodige naamsbekendheid.

Groeninge en Drents Museum cards and book Gezien van de Riet

Groeninge en Drents Museum cards and book

linkedin facebook pinterest youtube rss twitter instagram facebook-blank rss-blank linkedin-blank pinterest youtube twitter instagram