Ets van Dürer

Dürer, A Draftsman Making a Perspective Drawing of a Woman.jpg

Before

In May 2018 I gave a lecture, Imitation and Imagination, at TRAC2018 (The Representational Art Conference) in The Netherlands. The lecture was on naturalistic realism, the area of tension between imitation and imagination. Naturalism has a very high degree of imitation. See for example a comment with regard to a pretty realistic painting, on Facebook (28-10-2014):

Huysman. Street in Utrecht i

Gerard Huysman. Utrecht, street in backlight, oil on panel, 2013

“I can’t understand why an artist would work so hard to make a painting like this that is so much like a photo. That’s what cameras are for. I can see the artist’s skill, but not the soul.”

Because really: isn’t imitation getting in the way of imagination? It is a widespread idea: naturalism lacks imagination. But, I will contest that opinion.
Part 1 of the lecture: earlier blog (archive, August 2017)
Part 2 in blog, August 2018
Part 3 is following now (elaborated)

Forgotten Dutch Golden Age art theories disclosed

Let us jump to the year 2000. Rembrandt. The Painter at Work is published. It’s a real art treasure from the Dutch Golden Age, expertly and fascinatingly revealed by Ernst van de Wetering. It is nothing less than the forgotten art theories about realism. These had been overlooked for about three centuries. The artists of those days proved to be theoretically very well grounded. This had sharpened their skills and insights. Their world fame was’t for nothing!
This was especially true for Rembrandt, who pondered, investigated and experimented a lot and developed new insights himself.

Rembrandt. The Painter at Work & Rembrandt. The Painter Thinking. Art theory Dutch Golden Age

Rembrandt. The Painter at Work & Rembrandt. The Painter Thinking.

That was an awareness that came to me when I read the book with increasing amazement. How could it be that those ideas weren’t known to us? I wrote to Ernst van de Wetering that I would very much like to learn more about those theories, but didn’t have the time to read the original texts in Old Dutch. I didn’t have to: he sent me more unpublished texts until he published Rembrandt. The Painter Thinking in 2016. Again, I was stunned: what a rich source for the visual arts, so many intelligent ideas in treatises on art theory were brought to light!
Professor Van de Wetering said to me that many people came to tell him that his books were a revelation to them, even if they believed themselves to be well versed in Rembrandt and seventeenth century art. Just like me!
Now let us jump back to that age, the seventeenth century.

Art treasure of the Dutch Golden Age
A new realism originated in Dutch painting, already in the sixteenth century, but especially in the seventeenth century, known as the Dutch Golden Age.
The artists of that age stressed the importance of imitation and observation. Of course they included classical elements such as perspective or anatomy.

Karel-van-Mander-Het-Schilder-Boeck

Karel van Mander, Het Schilder-Boeck, 1604

Painter-author Karel van Mander described a great many natural phenomena in Het Schilder-boeck. 3)

Samuel van Hoogstraeten: Art History Dutch Golgen Age

Samuel van Hoogstraeten: Art History Dutch Golgen Age

Rembrandt’s former pupil Samuel van Hoogstraeten also wrote an important manual, Inleyding tot de hooge schoole der schilderkonst: anders de zichtbaere werelt. 4) These books belonged to the cultural baggage of every self-respecting painter.
It makes for fascinating reading, certainly also for contemporary realists. It stimulates awareness of many aspects of observation and representation. You can read all about it in Rembrandt. The Painter at Work, and Rembrandt. The Painter Thinking, and other publications by Ernst van de Wetering.

Essential was to create space in order to get the illusion of reality.

Rembrandt, details Nightwatch

Rembrandt, details Nightwatch

Besides perspective, an important element was the ‘perceptibility’. It was found that putting a piece of sky-blue paper against a sky of the same color, you would still notice that the piece of paper is close to you, and the blue sky infinitely distant because of the relative roughness of the paper. The application of the discovery of perceptibility would contribute to three-dimensionality. 5) Imagine painters pondering that! The idea that air has substance, that it forms a body over a short distance, and that its presence should be suggested around every object to create spatiality is wonderful.

Rembrandt-Anatomy Lesson

Rembrandt, detail The Anatomy Lesson of Dr. Nicolaes Tulp

Van de Wetering: “The young Rembrandt had already applied this insight with great subtlety in the ‘Anatomy Lesson of Dr Nicolaes Tulp”. He argues:

“It is only when one consciously takes notice of these extremely refined modulations of light and tone from one head and collar to the other, from front to back, that it becomes clear that this is one of the main reasons for the strikingly atmospheric effect of Rembrandt’s paintings.” 6)

Rembrandt applied this phenomenon quite often, see the details of his Night Watch. You can see it comparing when you compare his Night Watch with similar paintings nearby it, in the Rijksmuseum, Amsterdam.

Vermeer-Art-Painting

Vermeer, The Art of Painting

There was also a treatise on the degrees of shadows and what pigments should be used in painting them. Or the theory of the numerical diminution of a light beam falling into a room. 7) Vermeer was probably familiar with it, as is witnessed by the interior light in his paintings. He created a genial combination of spaciousness and intimacy.
These examples show the exceptional level of knowledge among the painters of that age. I don’t mean that we should copy these theories, but we can learn from them, and even improve our art.

Realism, banal, vulgar
Another writer on this period is Boudewijn Bakker. He tells that the extreme realism of the Dutch invited criticism by the Italians: imitation, okay, but what about imagination? After all, art should lift reality to a higher level, creating perfect beauty, idealize. The Dutch subject matter was deemed banal, vulgar.

Hals-Laughing-Boy

Hals, Laughing Boy

How this Dutch realism was seen even in the 18th century is shown in this caricature by the English artist Thomas Rowlandson: A Dutch Academy.

Rowlandson, Dutch Academy

Rowlandson, Dutch Academy

Classical art theory taught that students should draw after antique statues, since these had perfect proportions. Samuel Van Hoogstraten, who later turned to a more classicist style, complained that Rembrandt brought ugly models into his studio.

“Indeed, I bemoan my lot when I look over my old Academy drawings, that we were taught these so sparingly in our youth; since it is no more labor to imitate a graceful posture than an unpleasant and disgusting one.” 8)

Rembrandt really went far… In one of his self-portraits I detected a pimple on his left cheek. He must have had fun painting that ‘truth’.

Rembrandt-Self-Portrait-1659

Rembrandt Self Portrait, 1659, detail

 

I told this to my dear teacher Diederik Kraaijpoel. ‘Without style there is no art’, he had written in one of his books; that makes sense: reality itself has no style. So, such a pimple, such far-reaching realism, I asked, isn’t that going beyond style? Well, he could not believe that Rembrandt had actually painted a pimple on his cheek… And about this far-reaching naturalism he said: it’s never a copy, the artist always makes a selection, it is impossible to paint all.

Answer: a ‘find’
Karel van Mander answered the Italian criticism by stating: “In life one finds all”, there is no better textbook. In the ‘book of nature’ the visible creation is seen as the second or even first ‘book’ of divine revelation, next to the Holy Scriptures.

Intensive-Looking

Intensive Looking

Inventio, Imagination, can also be seen as ‘a find ‘, something that is found in nature after long and sharp observation. Intensive looking is the entrance key to beauty. Beauty is enclosed in reality. Reality is created by God. 9)

As soon as possible the painter should start to work after nature. And what about style, maniera? His advice: don’t make things up, “go from ornamentation towards truth!”. Fabrications could affect the illusion of reality. The painter should not stylize or idealize, but characterize. 10)

For Rembrandt, ‘truth’ was life, to be captured in its ‘most natural liveliness’.

Rembrandt-Girl-Pictureframe

Rembrandt, Girl in a Pictureframe

Van de Wetering remarks that the painting Young woman in a picture frame gives the impression that the young woman is about to place her right hand on the frame, even the earring seems to be moving, life is caught in the act.11)

Well, the Dutch diverged from current art theory. Imitation was highly appreciated. But invention or imagination was never far away. Beauty in truth, intensely observed by the artist, was transferred into the work of art.
For me, it was like homecoming. I had always felt that way.

Notes
1) Roodnat, Joyce. “Met drift geschilderde ‘kleine onderwerpen’ “. NRC, 2018-02-28.
2) Vasari, Giorgio. Lives of the Artists. Volume 1. Introduction by George Bull. London, 1987. p. 19-20.
3) Mander, Karel van. Het Schilder-Boeck. Haarlem,1604.
4) Hoogstraten, Samuel van. Inleyding tot de hooge schoole der schilderkonst: anders de zichtbaere werelt. Davaco Publishers, s.l., 1969.
5) Wetering, Ernst van de. Rembrandt. The Painter at Work. Amsterdam, 2000. p. 183.
6) Id., p.187.
7) Wetering, Ernst van de. Rembrandt. The Painter Thinking. Amsterdam, 2016. p.157.
8) Emmens,  J.A.. Rembrandt en de regels van de kunst. Amsterdam, 1979. p.220.
9) Bakker, Boudewijn. “Natuur of kunst? Rembrandts esthetica en de Nederlandse traditie.” In: Christiaan Vogelaar e.a., Rembrandts landschappen. Zwolle, 2006. p.163.
10) Id., p.167, 166.
11) Wetering, Ernst van de. Rembrandt. The Painter Thinking.

 

 

, 2016. p.263.

 

Translation NL-EN: Jeroen Strengers

Ets van Dürer

Dürer, A Draftsman Making a Perspective Drawing of a Woman.jpg

Vooraf

In mei 2018 gaf ik een lezing, Imitatie en Verbeelding, voor TRAC2018 (The Representational Art Conference) in Nederland. Het betrof het spanningsveld tussen imitatie en verbeelding in natuurgetrouw realisme. Naturalisme heeft een hoge graad van imitatie. Een commentaar in Facebook (28-10-2014) op een zeer realistisch schilderij spreekt boekdelen:

Huysman. Street in Utrecht i

Gerard Huysman. Utrecht, street in backlight, oil on panel, 2013

‘Ik kan niet begrijpen waarom een kunstenaar zo hard zou werken om een schilderij als dit te maken dat zoveel op een foto lijkt. Daar zijn camera’s voor. Ik zie hier de bedrevenheid van de kunstenaar, maar niet de ziel.’

Want zeg zelf: verdringt naturalisme niet de verbeelding? Dat is een veel voorkomende opinie, verbeelding zou ontbreken in het naturalisme. Maar, deze mening ga ik bestrijden.
Deel 1 van de lezing: blog augustus 2017 (zie Archief)
Deel 2 blog augustus 2018
Deel 3 volgt nu (bewerkt)

Vergeten kunst theorie van de Gouden Eeuw ontsloten

Even een sprong naar het jaar 2000. Rembrandt. The Painter at Work verschijnt. Een kunstschat, uit de Hollandse gouden Eeuw, vakkundig en boeiend onthuld door Ernst van de Wetering. Het ging om niets minder dan de vergeten kunst theorieën over realisme. Deze waren zo’n drie eeuwen over het hoofd gezien. De kunstenaars van toen bleken theoretisch bijzonder goed onderlegd. Dit had hun vaardigheden en inzichten verscherpt. Ze zijn niet zo maar wereldberoemd geworden.
Dit gold natuurlijk vooral voor Rembrandt, die veel nadacht, onderzocht en experimenteerde en zelf nieuwe inzichten ontwikkelde.

Rembrandt. The Painter at Work & Rembrandt. The Painter Thinking. Art theory Dutch Golden Age

Rembrandt. The Painter at Work & Rembrandt. The Painter Thinking.

Dat besef drong tot mij door toen ik het boek met stijgende verbazing las. Waarom waren die ideeën van toen niet bekend? Ik schreef aan Ernst van de Wetering dat ik heel graag meer te weten kwam over die theorien, maar geen tijd had om de oorspronkelijke boeken in oud Nederlands te lezen. Het hoefde ook niet, ik kreeg meer, nog niet gepubliceerde, teksten te lezen en in 2016 kwam Rembrandt. The Painter Thinking uit. Ik stond opnieuw perplex, een rijke bron voor de beeldende kunst, zoveel intelligente ideeën in kunsttheoretische traktaten kwamen er aan het licht!
Van de Wetering vertelde dat veel mensen hem kwamen zeggen dat die boeken een openbaring voor hen waren, ook al hadden ze gedacht goed op de hoogte te zijn van Rembrandt en de zeventiende eeuwse kunst. Net als ik zelf.
Nu een sprong terug naar die zeventiende, die Gouden Eeuw.

Een kunstschat uit de Gouden Eeuw
Al in de zestiende maar vooral in de De Gouden Eeuw van de Hollandse schilderkunst ontstond een bijzonder realisme. Meerdere schilders ontwikkelden daarover ideeën. Ze benadrukten het belang van imitatie en waarneming. Natuurlijk baseerden ze zich ook op klassieke elementen, zoals perspectief of anatomie.

Karel-van-Mander-Het-Schilder-Boeck

Karel van Mander, Het Schilder-Boeck, 1604

De schilder-schrijver Karel van Mander beschreef in zijn Het Schilder-Boeck een enorme hoeveelheid natuurverschijnselen. 3)

Samuel van Hoogstraeten: Art Theory Dutch Golgen Age

Samuel van Hoogstraeten: Art Theory Dutch Golgen Age

Een ander belangrijk handboek was van een vroegere leerling van Rembrandt, Samuel van Hoogstraeten: Inleyding tot de hooge schoole der schilderkonst: anders de zichtbaere werelt. 4)
Die boeken behoorden tot de bagage van elke zichzelf respecterende schilder.
Hierover kun je dus uitgebreid lezen in Rembrandt. The Painter at Work en Rembrandt. The Painter Thinking en andere publicaties van Ernst van de Wetering. Deze uiterst boeiende lectuur, zeker ook voor hedendaagse realisten, stimuleert bewustwording van vele aspecten van kijken en weergeven.

Essentieel was het creëren ruimtelijkheid, om een illusie van werkelijkheid te bereiken.

Rembrandt, details Nightwatch

Rembrandt, details Nightwatch

Naast perspectief was de ‘perceptibility’, 'kenlijkheit', van belang. Wie zou bedenken dat als je lichtblauw papier tegen de lucht van eenzelfde lichtblauw houdt, je tóch ziet dat het papiertje dichter bij is door het relatief ruwere materiaal. Toepassing van deze vinding– kenlijkheyt - zou bijdragen aan de drie dimensionaliteit. 5) Dat schilders daarover nadachten! Ook de gedachte dat lucht dikte heeft, en dat er ter wille van ruimtelijkheid lucht om elk object heen gesuggereerd moet is verbazend.

Rembrandt-Anatomy Lesson

Rembrandt, detail The Anatomy Lesson of Dr. Nicolaes Tulp

Van de Wetering: “The young Rembrandt had already applied this insight with great subtlety in the ‘Anatomy Lesson of Dr Nicolaes Tulp”. He argues:

“It is only when one consciously takes notice of these extremely refined modulations of light and tone from one head and collar to the other, from front to back, that it becomes clear that this is one of the main reasons for the strikingly atmospheric effect of Rembrandt’s paintings." 6)

Meer van deze inzichten om ruimtelijkheid te creëren zijn aangewend in de fenomenale Nachtwacht. Je ziet het als je gaat vergelijken met andere schutterstukken die er vlak bij hangen in het Rijksmuseum.

Vermeer-Art-Painting

Vermeer, The Art of Painting

Dan was er een verhandeling over de schakeringen van schaduwen en welke pigmenten daarvoor gebruikt moesten worden. Of de theorie van de getalsmatige afname van invallend licht in een kamer. 7) Vermoedelijk was deze theorie ook Vermeer niet vreemd, getuige het kamerlicht in zijn werken. Hij schiep een weldadige combinatie van ruimtelijkheid en intimiteit.
Deze voorbeelden tonen het uitzonderlijke kennisniveau onder de schilders van die periode. Niet dat we deze theorieën moeten kopiëren, maar we kunnen ervan leren, en zelfs onze kunst er mee verbeteren.

Realisme, banaal, vulgair
Een andere schrijver over deze periode is Boudewijn Bakker. Hij vertelt dat het vergaande realisme van Holland kritiek uitlokte van de Italianen: imitatie, ja, maar waar bleef de verbeelding?

Hals-Laughing-Boy

Hals, Laughing Boy

Kunst moest immers de werkelijkheid op een hoger plan brengen, volmaakte schoonheid creëren, idealiseren. De Hollandse onderwerpen vond men banaal, vulgair.

Hoe men nog tot in de 18de eeuw over dit Hollandse realisme dacht toont de spotprent van Thomas Rowlandson, Een Nederlandse Academie.

Rowlandson, Dutch Academy

Rowlandson, Dutch Academy

Volgens de klassieke theorie moesten leerlingen antieke beelden natekenen, vanwege de volmaakte proporties. Samuel van Hoogstraten, die later tot een meer classicistische stijl overging, klaagde dat Rembrandt zulke lelijke modellen in zijn atelier haalde.

‘Zeker, ik beklaag my, wanneer ik mijn oude Academieteykeningen overzie, dat men ons daervan in onze jonkheyd zoo spaerich heeft onderrecht; daer het niet meer arbeyt is een graesselijk postuur, dan een onaangenaam en walgelijk na te volgen.’ 8)

Rembrandt ging inderdaad heel ver… In een van zijn zelfportretten ontdekte ik een puistje op zijn linker wang. Hij had kennelijk plezier in het schilderen van deze ‘waarheid’.

Rembrandt-Self-Portrait-1659

Rembrandt Self Portrait, 1659, detail

Ik vertelde het aan mijn geliefde leraar Diederik Kraaijpoel, toen we het eens over realisme, stijl en kunst hadden. ‘Zonder stijl geen kunst’, zo had hij in een van zijn boeken geschreven; logisch, de werkelijkheid zelf heeft geen stijl. Dus, zulk vergaand realisme, vroeg ik, met een puistje zo werkelijkheidsgetrouw, zou dat niet buiten stijl vallen? Hoe dan ook, hij kon niet geloven dat Rembrandt dat puistje geschilderd had. En over zeer natuurgetrouw realisme zei hij: dit kan nooit een kopie zijn, de kunstenaar selecteert altijd uit de werkelijheid.

Antwoord: een ‘vond’
Karel van Mander beantwoordde de Italiaanse kritiek met: “In ’t leven vindtment al”, een beter leerboek is er niet. Het leven biedt alles wat de schilder nodig heeft. In het ‘boek der natuur’ wordt de zichtbare schepping beschouwd als een tweede of zelfs eerste ‘boek’ van de goddelijke openbaring, naast de Heilige Schrift.

Intensive-Looking

Intensive Looking

Inventio, Verbeelding, kun je ook zien als ‘een vond’, iets dat na lang en scherp kijken in de natuur is gevonden. Intensief kijken is de toegang tot schoonheid. Schoonheid is besloten in de werkelijkheid. God heeft die werkelijkheid immers geschapen. 9)
De schilder moest zo spoedig mogelijk naar de werkelijkheid gaan werken.
En over stijl, maniera? Hij adviseerde: geen bedenksels, “gaat van de vercieringhe totter waerheyt!” Bedenksels zouden de illusie van de werkelijkheid kunnen aantasten. De schilder moest niet stileren of idealiseren, maar karakteriseren. 10)

Rembrandt-Girl-Pictureframe

Rembrandt, Girl in a Pictureframe

Voor Rembrandt was “de waerheyt” het leven, dat in zijn ‘meest natuurlijke beweeglijkheid’ gevangen moest worden. Van de Wetering merkt op dat het schilderij Jonge vrouw in een schilderijlijst de indruk wekt dat de vrouw juist haar hand op de lijst gaat leggen, zelfs de oorbel lijkt te bewegen, leven is betrapt. 11)

De Hollanders weken dus af van de heersende kunsttheorie. ‘Net echt’ kreeg hoge waardering. Maar ‘Inventio’ was wel degelijk aanwezig. Schoonheid in de werkelijkheid, intensief gezien door de kunstenaar, werd overgebracht in het kunstwerk.
Het was of ik thuis kwam. Zo had ik het altijd gevoeld.

In de komende blog: deel 4, het laatste deel.

Noten
3) Mander, Karel van. Het Schilder-Boeck. Haarlem,1604.
4) Hoogstraten, Samuel van. Inleyding tot de hooge schoole der schilderkonst: anders de zichtbaere werelt. Davaco Publishers, s.l., 1969.
5) Wetering, Ernst van de. Rembrandt. The Painter at Work. Amsterdam, 2000. p. 183.
6) Id., p.187.
7) Wetering, Ernst van de. Rembrandt. The Painter Thinking. Amsterdam, 2016. p.156-7.
8) Emmens, ) J.A.. Rembrandt en de regels van de kunst. Amsterdam, 1979. p.220.
9) Bakker, Boudewijn. “Natuur of kunst? Rembrandts esthetica en de Nederlandse traditie.” In: Christiaan Vogelaar e.a., Rembrandts landschappen. Zwolle, 2006. p.163.
10) Id., p.167, 166.
11) Wetering, Ernst van de. Rembrandt. The Painter Thinking. Amsterdam, 2016. p.263.

linkedin facebook pinterest youtube rss twitter instagram facebook-blank rss-blank linkedin-blank pinterest youtube twitter instagram