I went to Bolivia as a sociologist and I came back as an artist

It is 2022
I have worked for more than ten years as a sociologist and illustrator in Bolivia in close collaboration with the Bolivian Indigenous population. I made around 500 drawings, water-colors and paintings.

Photo Ambassador of Bolivia Roberto Calzadilla, Gezien van de Riet, Jeroen Strengers (Miners Archive Bolivia), Gerda Dommerholt (Servicio Técnico Holandes, Bolivia), 10-03-2022

Ambassador of Bolivia Roberto Calzadilla, Gezien van de Riet, Jeroen Strengers (Miners Archive Bolivia), Gerda Dommerholt (Servicio Técnico Holandes, Bolivia), 10-03-2022

The artworks are going now to the collection of the Fundación Cultural of the Centrale Bank of Bolivia. The Cultural Foundation administers the National Museum and engages in a great number of activities. It is based on the conception that culture is not just of the élite but for the entire Bolivian people. It is a wonderful home for my works of art, and a great honor!

It was 1981
Lucia de Morales, president of the newly established peasant women union, the Federación Nacional de Mujeres Campesinas de Bolivia ‘Bartolina Sisa’ (1980), came to visit the Netherlands to speak at events on and around the First of May. She spoke about road blocks, the fight for democracy, the situation of Indigenous peasant women. Later more out their union, called the ‘Bartolinas’.
The Dutch Bolivia Working Group, organizer of this visit, requested me to make an illlustration for a brochure.

Illustration Lucila de Morales in the Netherlands, 1981

Lucila de Morales in the Netherlands, 1981

At that time, I couldn’t suspect that this drawing would be the cause of a turn in my life.

It was 1984
Democracy had returned in Bolivia. Political refugees also returned. At the request of some of them, I went with them to work in Bolivia. As a sociologist.
And then there was this drawing from 1981…

drawing of Lucila de Morales, first president of the Bartolinas

Lucila de Morales, first president of the Bartolinas

Lucila asked me if I was willing to illustrate the first educational pamphlet to be published by the Bartolinas. Would I? But me, a foreigner, from Holland? How would I prevent a projection of my own culture on that of the Indigenous population?

Drawing of Mother with child on the Altiplano. After a photo by Fernando Soria.Dibujo de una madre con su wawa

Mother with child on the Altiplano. After a photo by Fernando Soria.

There was only one guarantee: a maximum of participation from their side. What I had to do was mostly asking questions, so that their own ideas would be realized in text and image. I was to go and accompany them on their trips into the country, to their dwelling-places, and ask the people for their help. As an educational expert I was experienced in the stimulation of adult participation. Asking questions was essential in the process.
I had also taken some classes in model drawing, so I ventured on.

After some time, the Bartolina Sisa Federation applied for a contract for me as an aid worker at the Dutch Ministry of Development Co-operation. That provided us with more stability.

Into the country
One of the union leaders took me with her to her home in Aroma Province. There I could make extensive notes, making sketches and photos, inside and outside, of the family, the land, the cattle.

Illustration of A working day, the morning

A working day, the morning

Text: “A working day, morning: rise at 4 AM, cooking braekfast at 5 AM, getting tot work at 7 AM.” "Is cooking breakfast not work then? Who does this?”

Illustration of Working together in the field

Working together in the field

Tilling the land together

Drawing of Girl fetching water

Girl fetching water

A girl fetching water

Illustration Girl tending the sheep

Girl tending the sheep

A girl tending the sheep

Drawer, man, woman?
The women didn’t perceive me as a sociologist, but as a drawer. And at first sight, with my short-cropped hair, what was I? Man or woman? Well, that didn’t matter, they saw me drawing, and they thougth it was great.
This way I visited remote places, together with a union leader, had to sleep in the best bed of hospitable families, had to walk till late at night in the freezing 13,000 feet highlands of the Bolivian Altiplano, with a starry heaven above… Or I would sleep on the ground, next to the Federation President, to the merriment of the women would sit around some more time…

Drawing people
Union meetings and courses were wonderful hours of drawing for me. I became addicted to hatching. Later I would use these sketches for the brochure.

Drawing Intimate conversation

Intimate conversation


Drawing of Dreaming



Drawing of All attention

All attention

illustration What should I do as a notulist?

What should I do as a notulist?

Text: “What is my job as a note-taker? What is expected of a union leader, what of the members?”

Illustration Sex education

Sex education

Health. “What is happening to me? I am peeing blood.” “And now, what should I do, now that José left me?” “Why are we ashamed of our period? Isn’t it natural? How can we prevent our daughters to suffer? Shouldn’t we inform our young people better?”

Nighttime adventure
Once we were travelling south by train, and stopped at the town of Uyuni. It was midnight, ice-cold, the trees were wrapped in straw, not a living soul in the streets. We thumped on doors, finally one opened, the inn-keeper pointed to the left and dived back in his room. We grabbed a pile of blankets and a few hours of shut-eye. Then back to the train station, waiting at the platform for the first train in the dark blue shade of early morning. A woman was selling a hot sweet corn beverage, and warm fritters, while she was cleaning her nose in her apron. It is a picture in my memory.

Illustration of She wants to go to a meeting, but...

She wants to go to a meeting, but...

The texts for the brochure weren’t beating around the bush. “If you go to that meeting, better not come back home!” “But compañero, she has a right to go…” Standing in the back, trying to speak up: “Compa…” – shouts of: “Ha ha, listen to that! She can’t even talk!”

Danger and courage
The usual, poignant stories. They were courageous, the women that addressed these issues. The Bartolinas had also participated in dangerous road blocks, even at the time of the military dictatorship, and yes, then it was painful to find out that they were discriminated against by their own men. But the men that supported them were also courageous, and their support was valueable.

Illustration of Congresses, demonstrations and hunger strikes brought down Banzer's dictatorship (1978)

Congresses, demonstrations and hunger strikes brought down Banzer's dictatorship (1978)

Text: “Participation. Conventions, protest marches, hunger strikes.”
“When was the National Peasant Women’s Federation of Bolivia founded? Of which methods of struggle do we dispose? Whay did we engage in road blocks? And hunger strikes?”

Drawing of a woman speaking with microphone


By stating so clearly what was amiss, much has changed since then. The brochure also had an impact. During one of the meetings two men sat in front of me. One was reading to the other: “Why are there no equal opportunites for boys and girls in education?” I pricked up my ears. “Yes, of course, girls should go to school as well”, he answered. The other nodded in agreement.

The tropics
Life in the Bolivian tropics differs greatly from that in the highlands.

Illustration of Cover Nuestra vida, nuestra organización 2

Cover Nuestra vida, nuestra organización 2

A different brochure was needed.

Drawing of Listening and writing

Listening and writing


Drawing of Babies always join in

Babies always join in


Drawing of What is she telling...

What is she telling...

Here also meetings and courses were organized, which I attended, so that I could sketch one woman after another.

Drawing of The art of listening

The art of listening


Drawing of Recognition?



Drawing of It was very warm

It was very warm

The leaders took me to far away places.

Illustration of A kitchen in the tropics

A kitchen in the tropics

Text: “A working day. Getting up and fetching water, preparing breakfast.”

People were showing me their daily comings and goings, posing for me in kinds of situations. They did it with abandonment and hilarity, since it was for their own pamphlet. “You have to draw that duck with its ducklings!”…

Illustration of Peeling rice and talking about the womens' union

Peeling rice and talking about the womens' union

Text: “The solution.” ”We have so many problems! What can we do, comadre?” “The answer is organizing.”

Many domestic chores were performed outside. Out in the open, contact was easy, like here, while hulling rice. This was different from highland Bolivia, the Altiplano, were the compounds were enclosed.


Illustration of Afternoon and evening tasks, making cigarettes...

Afternoon and evening tasks, making cigarettes...

Text: “Afternoon and evening.” “Washing clothes.” “Cooking.” “In the evening: making cigarettes…”
“When do you rest? If all our work was paid, wouldn’t our agricultural products be much higher priced? So, who is profiting form our work?” Good question…

The cigarette
I had quit smoking. Aftter nightfall my host made me a cigarette, from her own tobacco, while I was sketching. I put the cigarette in my drawing, no, no, how could I refuse and insult my host…
There was always too much to draw. Just look at that tree with all the drying clothes in it, the rocking chair made of leather, hanging from a tree, and the people, participating with so much willingness. It really made me happy, I did’nt care about the hardships.

illustration of From girl to woman. Why can't I go to school?

From girl to woman. Why can't I go to school?

Prejudice from a young age. Text: “From girl to woman.” “My child is only a girl…” “My grand-daughter, what is she good for?” “Why can’t I go to school?” “You look like a man. Tom boy!”

Illustration of Our organization

Our organization

Text: “Our organization.” ‘Let us start our women’s organization. Yes, great idea!”
“Why was the peasant women’s organization founded? Is our organization directed against the men? What are the issues we can share, working together with the men’s union?”
“Why do we organize? To learn. To demand better prices.”

It is 2022.
The militant Bartolinas have accomplished a great deal. Looking back, I am amazed by the versitality of their programme, and I admire their courage. What has worked well is their choice for a combination that wasn’t easy. On the one hand the struggle against women’s oppression and, later, the aspiration for complete participation in the political, economic and social decision making. On the other hand, the colaboration with the peasants’union in the struggle for improvement.
It was remarkable that the National Peasants’ Confederation, to which the Bartolinas belonged, supported them from the beginning. That was also a wise choice. The experience from many other countries shows how exceptional this was.
I consider myself privileged to have been able to work with them.

Fot of Confederación Bartolina Sisa's website. Also radio and TV.

Confederación Bartolina Sisa's website. Also radio and TV.

Some facts:


www.grandmastersfineart.com  opens its exhibition 2022 on April 1. My entry: Daphne

Painting of Daphne by Gezien van de Riet


https://www.museummohlmann.nl/  3 april – 31 july:
Rob Møhlmann, museum owner, curator, publicist, and creator of a magnificent oeuvre, will be celebrating his birthday with three exhibitions simultanuously: his own work and objects form his collection, objects from his birth year 1956, and
The Master Hand. Rob boldly asked for the hand of the artists involved in his Museum.
He got both my hands:

painting of Self-portrait with tree by GezienvandeRiet

Selfportrait with tree

My next blog will tell more on Illustrating in Bolivia.

Translation NL-EN: Jeroen Strengers

Als sociologe naar Bolivia, als kunstschilder terug.

Het is 2022
Ruim tien jaar werkte ik als sociologe en illustrator in Bolivia in nauwe samenwerking met de inheemse bevolking en beleefde prachtige avonturen. Ik maakte zo’n 500 tekeningen, aquarellen en schilderijen.

Ambassade van Bolivia: Gezien van de Riet draagt kunstwerken over voor het Boliviaanse volk.o Minero Bolivia), Gerda Dommerholt (Servicio Técnico Holandes Bolivia), 10 de marzo de 2022.

Ambassadeur van Bolivia, Roberto Calzadilla, Gezien van de Riet, Jeroen Strengers (Mijnwerkers Archief Bolivia), Gerda Dommerholt (Servicio Técnico Holandes, Bolivia)

Die gaan nu naar de collectie van de Fundación Cultural van de Centrale Bank van Bolivia. Deze Fundación beheert het Nationaal Museum en ontplooit veel activiteiten. Het idee is dat cultuur er niet alleen voor de elite is maar voor het hele Boliviaanse volk. Het is een geweldig onderkomen voor mijn kunstwerken, een grote eer!

Het was 1981
Lucila de Morales, voorzitster van de nog jonge boerinnenbond, de Federación Nacional de Mujeres Campesinas de Bolivia ‘Bartolina Sisa’ (1980), kwam naar Nederland om te spreken tijdens festiviteiten rond 1 Mei.


illustratie Lucila de Morales in Holland, 1981

Lucila de Morales in Holland, 1981

Ze vertelde over de wegblokkades, de strijd voor democratie, over de situatie van de boerinnen. Later meer over de Federatie, kortweg Bartolinas genoemd.
De Werkgroep Bolivia, die haar bezoek had georganiseerd, vroeg mij haar te tekenen voor een flyer. Toen kon ik niet vermoeden dat dit tekeningetje mijn leven een wending zou geven.

Het was 1984
De democratie was teruggekeerd in Bolivia. De vluchtelingen keerden eveneens terug. Op hun uitnodiging kwam ik te werken in Bolivia. Als sociologe was de bedoeling.
En toen was daar het tekeningetje van 1981…


tekening van Lucila de Morales

Lucila de Morales, eerste voorzitster van de Bartolinas

Lucila vroeg of ik de eerste brochure van de Bartolinas wilde illustreren. Het leek me geweldig! Maar ik? Een Hollandse, een vreemdelinge? Hoe voorkwam ik projectie van mijn eigen cultuur op die van de Indiaanse bevolking?

Er was maar één garantie: maximale participatie van hun kant. Ik moest vooral vragen stellen zodat hun eigen ideeën in tekst en beeld zouden komen.


Tekening van een Moeder met kind op de Altiplano

Moeder met kind op de Altiplano. Naar een foto van Fernando Soria.

Ik moest met hen mee het land in, naar de plekken zelf, en de mensen om hulp vragen. Als deskundige in onderwijs had ik ervaring in het stimuleren van deelname van volwassenen. Vragen stellen was daarbij belangrijk. Verder had ik wat lessen in modeltekenen gevolgd en durfde het wel aan.

Na een tijdje vroeg de boerinnenbond een contract voor mij aan als coöperant bij SNV, die betaald werd door het Ministerie van Ontwikkelingssamenwerking van Nederland. Dat gaf stabiliteit.

Het land in
Een van de leidsters nam mij mee naar haar huis in de provincie Aroma. Zo kon ik daar uitgebreid tekenen en fotograferen, binnen en buiten, het gezin, de akker, het vee.

Tekening van Een werkdag, de ochtend

Een werkdag, de ochtend

Tekst: ‘Een werkdag’ (ochtend), ‘om 4 uur: opstaan. om 5 uur koken. om 7 uur: aan het werk.’ ‘Is koken geen werk dan? Wie doen het?

illustratie van Samenwerken op de akker

Samenwerken op de akker


illustratie Het meisje haalt water

Het meisje haalt water


Tekening Het meisje hoedt de schapen

Het meisje hoedt de schapen

Tekenaar, man, vrouw?
De vrouwen zagen mij niet als sociologe maar als tekenaar. En op het eerste gezicht, met dat korte haar van mij, was ik nu een man? een vrouw? Het gaf niet, ze zagen me tekenen en vonden dat leuk.
Zo kwam ik, samen met een leidster van de boerinnenbond, in afgelegen oorden, móest overnachten in het beste bed van gastvrije gezinnen, liep tot in de late avond op de vrieskoude Altiplano, de hoogvlakte van 4000 meter hoog, met boven me de stralende sterrenhemel. Sliep daarna samen met de voorzitster op de grond, tot grote hilariteit van de groep die nog maar even bleef zitten.

Mensen tekenen
Vergaderingen en cursussen waren voor mij heerlijke tekenuurtjes. Ik was verslingerd geraakt aan het arceren. Later kon ik de tekeningen gebruiken voor de brochure.


Tekening van Onderonsje



Tekening van In gedachten

In gedachten


Tekening van Aandachtig

Vol aandacht


Illustratie van notuliste

Wat moet ik doen als notulist?

Tekst: ‘Wat moet ik doen als notulist? Wat wordt er verwacht van een leidster, en van de leden?’

Illustratie van Sexuele voorlichting

Sexuele voorlichting

Gezondheid: ‘Wat zou dat zijn? Ik plas bloed.’ ‘En nu, wat moet ik doen nu José er van door is?’ ‘Waarom schamen we ons voor onze menstruatie? Is het soms niet natuurlijk? Hoe voorkomen we dat onze dochters zo moeten lijden? Zouden onze jongeren niet goed geïnformeerd moeten worden?’

Nachtelijk avontuur
Eens reisden we met de trein naar het zuiden en stopten in het stadje Uyuni. Het was middernacht, ijskoud, ingepakte bomen, geen mens meer op straat. We bonkten op deuren, tot slot ging er een open, de herbergier wees naar links, rende terug naar zijn slaapkamer. We grepen een stapel dekens, sliepen wat uurtjes, toen naar de eerste trein, wachtten op het perron, donkerblauwe ochtendschemering, een vrouw verkocht hete, zoete maisdrank, ook warme in olie gebakken buñuelos, denk aan oliebollen, maar dan luchtig en veel lekkerder, met knapperig deeg. Ze snoot haar neus in haar schort. Een schilderij in mijn herinnering.

Illustratie van discriminatie

Ze wil naar een vergadering, maar...

De teksten logen er niet om. ‘Als je naar de vergadering gaat is het beter dat je niet terug komt!’ ‘Maar vriend, zij heeft daar ook recht op.’ Ze staat achteraan en probeert wat te zeggen: ‘Compa…’ maar er klinkt: ‘Haha, nee toch! Ze kan niet eens praten!’

Gevaar en moed
Bekende, wereldwijde, schrijnende verhalen. Moedig waren de vrouwen die dit aankaartten. De Bartolinas namen deel aan gevaarlijke wegblokkades, ook ten tijde van de dictatuur, en dan, ja dan was het pijnlijk te moeten ervaren dat ze door hun eigen mannen werden gediscrimineerd. Moedig ook waren de mannen die hen steunden. Hun bijval was niet overbodig.

Illustratie van de strijd van Las Bartolinas

Congressen, demonstraties en hongerstakingen deden de dictatuur van Banzer vallen (1978)

Tekst: ‘Participatie.’ ‘Congressen, protestmarsen, hongerstakingen.’
‘Wanneer werd de Nationale Federatie van Boerinnen van Bolivia opgericht?’ ‘Welke manieren van strijd hebben we?’ ‘Waarom moesten we de weg blokkeren?’ ‘Hongerstakingen.’

De belangstelling voor de boerinnenbond was groot.

Illustratie: “Compañeras…”


Door zo duidelijk te zeggen wat er mis was is er sindsdien veel veranderd. Ook de brochure deed haar werk. Tijdens een van de bijeenkomsten zaten twee boeren voor me. De ene las voor aan de een andere: waarom was er geen gelijkheid in het onderwijs voor jongens en meisjes? Ik spitste mijn oren. ‘Ja, meisjes moeten ook naar school’, was zijn antwoord. Waarop de andere boer instemmend knikte. En ik was er blij mee.

Illustratie voor Omslag Nuestra vida, nuestra organización 2

Omslag Nuestra vida, nuestra organización 2


De tropen
Het leven in de tropen verschilde sterk met dat van de Altiplano. Een andere brochure was nodig.

Tekening van Luisteren en schrijven

Luisteren en schrijven


Tekening van Baby's doen altijd mee

Baby's doen altijd mee


Tekening van Wat zou ze vertellen...

Wat zou ze vertellen...

Ook in de tropen waren bijeenkomsten en cursussen, zodat ik de ene vrouw na de andere kon tekenen.

Tekening van Wat zou ze vertellen...

Wat zou ze vertellen...


Tekening van Herkenning?



Tekening van Het was heel warm

Het was heel warm

Leidsters namen me mee naar ver afgelegen oorden.

Illustratie van Een keuken in de tropen

Een keuken in de tropen

Tekst: ‘Een werkdag. Opstaan en water halen, ontbijt klaarmaken.’

Mensen toonden hun dagelijkse doen en laten, ze poseerden voor allerlei situaties. Ze deden het met overgave en de nodige hilariteit, het was immers voor hun eigen brochure. ‘Teken die eend met kuikens erbij!’…

Illustratie van Rijst pellen en praten over de boerinnenbond

Rijst pellen en praten over de boerinnenbond

Tekst: 'De oplossing' 'We hebben zoveel problemen! Wat kunnen we doen comadre?'  'Het beste is je te organiseren.'

Veel huishoudelijke taken werden buiten verricht. Door de open terreinen was er gemakkelijk contact, zoals hier, bij het pellen van rijst. Dit was anders dan op de Altiplano waar de boederijtjes waren omheind.

Illustratie van Middag- en avondtaken, sigaretjes draaien...

Middag- en avondtaken, sigaretjes draaien...

Tekst: ‘De middag en de avond’ ‘Kleren wassen.’ ‘Koken.’ ‘In de avond: sigaretten maken…’ ‘Wanneer rust je uit? Als ons werk betaald zou worden, zouden onze landbouwproducten niet veel duurder zijn? Dus, wie profiteren van ons werk?’ Goeie vraag…

Het sigaretje
Ik was gestopt met roken. Na het vallen van de avond draaide de gastvrouw een sigaretje voor me van eigen tabaksbladeren, terwijl ik tekende. Het sigaretje op de tekening, nee, nee, hoe zou ik kunnen weigeren en de gastvrouw beledigen...
Er was altijd teveel om te tekenen. Alleen al zo’n boom met wasgoed er in, de schommelstoel van leer aan een boomstam, en mensen, die met zoveel plezier meewerkten. Het maakte me zielsgelukkig, ontberingen deerden niet.

Illustratie van Van meisje tot vrouw. Waarom kan ik niet naar school?

Van meisje tot vrouw. Waarom kan ik niet naar school?

Van jongs af aan vooroordelen. Tekst: ‘Van meisje tot vrouw.’ ‘Ik heb mijn dochter vrouw…’ ‘Waar kan mijn kleindochter nu goed voor zijn?’ ‘Waarom kan ik niet naar school?’ ‘Je lijkt op een man! Marimacho!’

Illustratie van Onze organisatie

Onze organisatie

Tekst: ‘Onze organisatie.’ ‘Laten we onze organisatie van vrouwen oprichten. Ja, goed idee.’ ’Waarom is de organisatie van boerinnen opgericht? Is onze organisatie tegen de mannen? In welke kwesties kunnen we met de vakbond van mannen samenwerken?’ ‘Waarom organiseren we ons? Om te leren. Om betere prijzen te eisen.’

Het is 2022
De strijdbare Bartolinas hebben enorm veel bereikt. Terugkijkend ben ik verbaasd over de veelzijdigheid van hun programma, bewonder ik hun moed. Wat goed gewerkt heeft is hun keuze voor een combinatie die niet de gemakkelijkste was.
Enerzijds de strijd tegen de onderdrukking van vrouwen en, later, het streven naar volledige deelname in politieke, economische en sociale beslissingen.
Anderzijds de samenwerking met de boerenbond in de strijd voor verbeteringen.
Bijzonder was dat deze boerenbond, waar de Bartolinas deel van uitmaakten, hen vanaf het begin steunde. Ook dat was een verstandige keuze. De geschiedenis in vele landen toont hoe uitzonderlijk dit was.
Ik prijs me gelukkig dat ik met hen mocht samenwerken.

Foto van Confederación Bartolina Sisa’s website. Ook Radio en TV.

Confederación Bartolina Sisa’s website. Ook Radio en TV.

Enkele feiten:
• Na een lange hongerstaking van leidinggevende vrouwen uit mijnen en platteland, werd de militaire dictatuur omvergeworpen in 1978. Die dictatuur zou nog wel tijdelijk terugkomen.
• 1980: de eerste boerinnenbond in Zuid-Amerika.
• In 2007 verkregen de Bartolinas dezelfde status als de boerenbond.
• Meerdere Bartolinas bekleedden belangrijke posten in de regering van de MAS (Movimiento al Socialismo). Silvia Lazarte was voorzitster van de Van de Wetgevende Vergadering (Asamblea Constituyente).
• De Bartolinas hebben nu een eigen Radio- en TV-kanaal….



Schilderij van Daphne door Gezien van de Riet


https://www.museummohlmann.nl/  3 april – 31 juli:
Rob Møhlmann, eigenaar, beheerder, publicist, en schepper van een prachtig oeuvre, viert zijn verjaardag met drie exposities tegelijk: zijn eigen werk en voorwerpen voor het museum, voorwerpen uit zijn geboortejaar 1956. En:
De Meesterhand. Rob had vrijmoedig om de hand gevraagd van kunstenaars betrokken bij het museum. Van mij kreeg hij beide handen:

Schilderij van Zelfportret met boom

Zelfportret met boom

De volgende blog gaat verder met 'Tekenen en schilderen in Bolivia'.


linkedin facebook pinterest youtube rss twitter instagram facebook-blank rss-blank linkedin-blank pinterest youtube twitter instagram